Shloka 47
Āśrama-dharma: Duties of the Four Life-Stages (आश्रमधर्मः)
तस्माद् वर्णा ऋजवो ज्ञातिवर्णा: संसृज्यन्ते तस्य विकार एव । एकं साम यजुरेकमृगेका विप्रश्नैको निश्चये तेषु सृष्ट:,विधाता एकमात्र ब्राह्मणसे ही अन्य तीन वर्णोकी सृष्टि करते हैं, अतः शेष तीन वर्ण भी ब्राह्यणके समान ही सरल तथा उनके जाति-भाई या कुटुम्बी हैं। क्षत्रिय आदि तीनों वर्ण ब्राह्मणगकी संतान ही हैं। जैसे ऋक्ू, यजु:ः और साम एकमात्र अकारसे ही प्रकट होनेके कारण परस्पर अभिन्न हैं, उसी प्रकार उन सभी वर्णोमें तत्त्वका निश्चय किया जाय तो एकमात्र ब्राह्मण ही उन सबके रूपमें प्रकट हुआ है, अतः ब्राह्मणके साथ सबकी अभिन्नता है
tasmād varṇā ṛjavō jñātivarṇāḥ saṃsṛjyante tasya vikāra eva | ekaṃ sāma yajur ekam ṛg ekā vipraśnaiko niścaye teṣu sṛṣṭaḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า—เพราะฉะนั้น วรรณะทั้งหลายย่อมตรงไปตรงมา และแท้จริงเป็นญาติพี่น้องกัน; เป็นเพียงความแปรรูปของแหล่งกำเนิดเดียวกันนั้น ผู้กำหนดสรรพสิ่งสร้างวรรณะอีกสามจากพราหมณ์เพียงหนึ่งเดียว ดุจเดียวกับสามัน ยชุส และฤค ที่สืบย้อนถึงหลักเดียวกันและโดยสภาวะมิได้แยกจากกัน ฉันใด เมื่อพิจารณาความจริงของวรรณะทั้งปวงแล้ว ย่อมเห็นแก่นเดียวปรากฏเป็นทุกวรรณะ ฉันนั้น เพราะเหตุนี้ ในส่วนลึกที่สุด ทุกฝ่ายย่อมเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ความแบ่งแยกเป็นเพียงรองลงมา.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma emphasizes that the varṇas are not ultimately separate in essence: they arise as transformations from a single foundational principle. The ethical implication is to reduce pride and hostility based on birth or social division, recognizing a shared origin and deeper unity.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and social order, Bhīṣma explains to the listener that distinctions among varṇas are secondary. He supports this with a Vedic analogy: just as the three Vedas are expressions grounded in one underlying basis, so the varṇas too can be understood as manifestations of one source when their reality is carefully examined.