Shloka 38
Āśrama-dharma: Duties of the Four Life-Stages (आश्रमधर्मः)
तस्माच्छूद्र: पाकयज्जैर्यजेताव्रतवान् स्वयम् । पूर्णपात्रमयीमाहु: पाकयज्ञस्य दक्षिणाम्,अतः शूद्र स्वयं वैदिक व्रतोंकी दीक्षा न लेकर पाकयज्ञों (बलिवैश्वदेव आदि) द्वारा यजन करे। पाकयज्ञकी दक्षिणा पूर्णपात्रमयी- बतायी गयी है
tasmāc chūdraḥ pākayajñair yajetāvratavān svayam | pūrṇapātramayīm āhuḥ pākayajñasya dakṣiṇām ||
เพราะฉะนั้น ศูทรไม่ต้องรับพิธีปฏิญาณและการอุปนयनตามพระเวท แต่พึงบูชาด้วยความเพียรของตนผ่าน ‘ปากยัชญะ’ ในเรือน—เช่น พิธีบลีและไวศวเทวะ เป็นต้น. ส่วนทักษิณาแห่งปากยัชญะนั้น ท่านกล่าวว่าเป็น ‘ภาชนะที่เต็ม’ คือของถวายที่ครบถ้วนเหมาะสม มอบด้วยศรัทธา.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that religious duty should be practiced according to one’s eligibility: a Śūdra should perform household pākayajñas rather than rites requiring Vedic initiatory vows, and should still uphold generosity by giving an appropriate dakṣiṇā, described here as a ‘full vessel’ gift.
In the Śānti Parva’s dharma instruction, Bhīṣma is advising Yudhiṣṭhira on proper conduct and ritual obligations for different social groups, specifying the suitable form of sacrifice for a Śūdra and the customary form of dakṣiṇā for pākayajñas.