Shloka 2
Āśrama-dharma: Duties of the Four Life-Stages (आश्रमधर्मः)
के धर्मा: सर्ववर्णानां चातुर्वर्ण्यस्य के पृथक् चातुर्वर्ण्याश्रमाणां च राजधर्माश्व॒ के मता:,'पितामह! कौन-से ऐसे धर्म हैं, जो सभी वर्णोके लिये उपयोगी हो सकते हैं। चारों वर्णोंके पृथक्-पृथक् धर्म कौन-से हैं? चारों वर्णोके साथ ही चारों आश्रमोंके भी धर्म कौन हैं तथा राजाके द्वारा पालन करने योग्य कौन-कौन-से धर्म माने गये हैं?
ke dharmāḥ sarvavarṇānāṃ cāturvarṇyasya ke pṛthak | cāturvarṇyāśramāṇāṃ ca rājadharmāś ca ke matāḥ ||
พระยุธิษฐิระทูลว่า “ข้าแต่ปิตามหะ ธรรมใดเล่าที่เป็นประโยชน์แก่ชนทุกวรรณะ? ธรรมเฉพาะของวรรณะทั้งสี่มีอะไรบ้าง? ธรรมที่เกี่ยวกับวรรณะทั้งสี่พร้อมด้วยอาศรมทั้งสี่มีอะไรบ้าง? และธรรมใดบ้างที่นับเป็นราชธรรม—ซึ่งพระราชาพึงทรงยึดถือในการปกครอง?”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse frames a comprehensive inquiry into dharma: universal duties applicable to everyone, role-specific duties of the four varṇas, life-stage duties of the four āśramas, and the special ethical obligations of a king. It sets up a systematic discussion of moral order from personal conduct to public governance.
In the Śānti Parva’s instruction section, Vaiśampāyana reports a question addressed to the Grandsire (Bhīṣma), requesting an authoritative exposition on different layers of dharma—general, varṇa-based, āśrama-based, and royal—preparing for Bhīṣma’s detailed teachings.