Shloka 45
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
कल्पना विविधाश्वापि नूनागरथवाजिनाम् । व्यूहाश्नव विविधाभिख्या विचित्र युद्धकौशलम्,सेनाको पुष्ट करनेवाले अनेक प्रकारके योग, हाथी, घोड़ा, रथ और मनुष्य-सेनाकी भाँति-भाँतिकी व्यूह-रचना, नाना प्रकारके युद्धकौशल, जैसे ऊपर उछल जाना, नीचे झुककर अपनेको बचा लेना, सावधान होकर भलीभाँति युद्ध करना, कुशलतापूर्वक वहाँसे निकल भागना--इन सब उपायोंका भी इस ग्रन्थमें वर्णन है। भरतश्रेष्ठ! शस्त्रोंके संरक्षण और प्रयोगके ज्ञानका भी उसमें उल्लेख है
kalpanā vividhāś cāpi nūnā gaja-ratha-vājinām | vyūhāś caiva vividhākhyā vicitraṁ yuddha-kauśalam ||
ภีษมะกล่าวว่า “คัมภีร์นี้ยังกล่าวถึงอุบายหลากหลายเพื่อเสริมกำลังกองทัพ—การจัดกองช้าง รถศึก ม้า และทหารราบ; กระบวนทัพนานาชนิดที่มีนามเรียก; และทักษะการรบอันพิสดารแยบคาย—เช่นกระโจนหลบ ก้มต่ำเพื่อคุ้มกันตน รบด้วยความตื่นรู้และวินัย และถอนตัวจากภัยอย่างชำนาญ อีกทั้งยังแสดงความรู้ว่าด้วยการรักษาและการใช้ศาสตราวุธให้ถูกควร”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma emphasizes that righteous governance and protection of society require trained, disciplined force: knowledge of formations, tactical movement, and the careful safeguarding and proper use of weapons—skills to be applied with alertness and restraint rather than recklessness.
In Śānti Parva, Bhīṣma is instructing Yudhiṣṭhira on rājadharma and allied disciplines. Here he notes that authoritative instruction includes practical military knowledge—how armies are organized (elephants, chariots, cavalry, infantry), how formations are arranged, and how warriors maneuver and withdraw skillfully, along with principles of weapon-handling.