Shloka 18
अध्याय ५७ — राज्ञः नित्यप्रयत्नः, रक्षा-प्रधानता, तथा त्याग-नीतिः
Chapter 57: Constant Royal Vigilance, Primacy of Protection, and Principles of Dismissal
कोशस्योपार्जनरतिर्यमवैश्रवणोपम: । वेत्ता च दशवर्गस्य स्थानवृद्धिक्षयात्मन:
bhīṣma uvāca | kośasyopārjanaratir yama-vaiśravaṇopamaḥ | vettā ca daśa-vargasya sthāna-vṛddhi-kṣayātmanaḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า—พระราชาควรเพียรพยายามสั่งสมและธำรงพระคลังให้บริบูรณ์อยู่เสมอ; ในการพิพากษาความให้เป็นธรรมพึงดุจยมราช และในการสั่งสมทรัพย์พึงดุจไวศรวณะ (กุเบร). อีกทั้งควรรู้แจ้งหมวดปัจจัยสิบประการ อันเป็นเหตุแห่งการตั้งมั่น ความเจริญ และความเสื่อมของแว่นแคว้น
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler must balance two royal obligations: impartial justice (modeled on Yama) and prudent wealth-management and revenue-building (modeled on Kubera), while also mastering the key analytical categories that explain a kingdom’s stability, growth, and decline.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira on practical kingship—emphasizing the treasury as the backbone of governance, the necessity of strict fairness in punishment and adjudication, and systematic knowledge of the factors that affect the state’s fortunes.