Shloka 5
राजधर्मप्रश्नः — Yudhiṣṭhira’s Inquiry into Rājadharma (Śānti-parva 56)
यथा हि रश्मयो<श्वस्य द्विरदस्याड्कुशो यथा । नरेन्द्रधर्मो लोकस्य तथा प्रग्रहणं स्मृतम्,जैसे घोड़ोंको काबूमें रखनेके लिये लगाम और हाथीको वशमें करनेके लिये अकुंश है, उसी प्रकार समस्त संसारको मर्यादाके भीतर रखनेके लिये राजधर्म आवश्यक है; वह उसके लिये प्रग्रह अर्थात् उसको नियन्त्रित करनेमें समर्थ माना गया है
yathā hi raśmayo 'śvasya dviradasyāṅkuśo yathā | narendradharmo lokasya tathā pragrahaṇaṁ smṛtam ||
ดุจดังบังเหียนใช้รั้งม้า และตะขออังกุศใช้คุมช้าง ฉันใด ราชธรรมก็ถูกจดจำว่าเป็น ‘ปฺรครหะ’ ของโลก—เป็นเครื่องยับยั้งที่ทำให้สังคมดำรงอยู่ในขอบเขตแห่งระเบียบ ฉันนั้น
युधिषछिर उवाच
Educational Q&A
Royal duty (rājadharma) functions as society’s regulating force: like reins and a goad, it restrains excess, maintains boundaries, and keeps the world aligned with order and propriety.
In Śānti Parva’s discourse on governance and ethics after the war, Yudhiṣṭhira speaks about the necessity of rājadharma, using the metaphor of controlling powerful animals to explain how kingship preserves social stability.