Previous Verse
Next Verse

Shloka 3

Bhīṣma’s Śara-śayyā Stuti to Vāsudeva and Yogic Preparation for Dehotsarga

Body-Relinquishment

(शुक्लपक्षस्य चाष्टम्यां माघमासस्य पार्थिव | प्राजापत्ये च नक्षत्रे मध्यं प्राप्ते दिवाकरे ।।) निवृत्तमात्रे त्वयन उत्तरे वै दिवाकरे । समावेशयदात्मानमात्मन्येव समाहित:,राजन्‌! जब दक्षिणायन समाप्त हुआ और सूर्य उत्तरायणमें आ गये, तब माघमासके शुक्लपक्षकी अष्टमी तिथिको रोहिणीनक्षत्रमें मध्याह्यके समय भीष्मजीने ध्यान-मग्न होकर अपने मनको परमात्मामें लगा दिया

Vaiśaṃpāyana uvāca |

śuklapakṣasya cāṣṭamyāṃ māghamāsasya pārthiva |

prājāpatye ca nakṣatre madhyaṃ prāpte divākare ||

nivṛttamātre tvayane uttare vai divākare |

samāveśayad ātmānam ātmany eva samāhitaḥ ||

ข้าแต่พระราชา! ครั้นทักษิณายนสิ้นสุดและสุริยะหันสู่เส้นทางอุตตรายน ในเดือนมาฆะ ขึ้นแปดค่ำ เมื่อสุริยะอยู่กึ่งกลางวัน ณ นักษัตรปราชาปติ ภีษมะผู้ตั้งจิตมั่นได้รวบรวมตนเข้าสู่ภายใน และยึดตนไว้ในปรมาตมัน

शुक्लपक्षस्यof the bright fortnight
शुक्लपक्षस्य:
Adhikarana
TypeNoun
Rootशुक्लपक्ष
FormMasculine, Genitive, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
अष्टम्याम्on the eighth lunar day
अष्टम्याम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअष्टमी
FormFeminine, Locative, Singular
माघमासस्यof the month of Māgha
माघमासस्य:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमाघमास
FormMasculine, Genitive, Singular
पार्थिवO king
पार्थिव:
TypeNoun
Rootपार्थिव
FormMasculine, Vocative, Singular
प्राजापत्येin the Prajāpatya (nakṣatra)
प्राजापत्ये:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootप्राजापत्य
FormNeuter, Locative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
नक्षत्रेin the lunar mansion
नक्षत्रे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootनक्षत्र
FormNeuter, Locative, Singular
मध्यम्midpoint / middle (midday)
मध्यम्:
Karma
TypeNoun
Rootमध्य
FormNeuter, Accusative, Singular
प्राप्तेwhen (it was) reached
प्राप्ते:
TypeVerb
Rootप्र-आप्
Formक्त (past passive participle), Masculine, Locative, Singular
दिवाकरेwhen the sun
दिवाकरे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootदिवाकर
FormMasculine, Locative, Singular
निवृत्तमात्रेjust after the cessation (of the southern course)
निवृत्तमात्रे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootनिवृत्तमात्र
FormNeuter, Locative, Singular
तुbut/indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
अयनेin the course (ayana)
अयने:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअयन
FormNeuter, Locative, Singular
उत्तरेnorthern (uttarāyaṇa)
उत्तरे:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootउत्तर
FormNeuter, Locative, Singular
वैindeed
वै:
TypeIndeclinable
Rootवै
दिवाकरेwhen the sun
दिवाकरे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootदिवाकर
FormMasculine, Locative, Singular
समावेशयत्he placed/merged
समावेशयत्:
TypeVerb
Rootसम्-आ-विश्
FormImperfect (Laṅ), 3rd, Singular, Parasmaipada
आत्मानम्himself
आत्मानम्:
Karma
TypeNoun
Rootआत्मन्
FormMasculine, Accusative, Singular
आत्मनिin the Self
आत्मनि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootआत्मन्
FormMasculine, Locative, Singular
एवonly/indeed
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
समाहितःcomposed, concentrated
समाहितः:
Karta
TypeVerb
Rootसम्-आ-धा
Formक्त (past passive participle), Masculine, Nominative, Singular
राजन्O king
राजन्:
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Vocative, Singular

वैशग्पायन उवाच

V
Vaiśaṃpāyana
R
rājan (the king, i.e., Janamejaya as listener)
B
Bhīṣma
M
Māgha (month)
Ś
Śuklapakṣa
A
Aṣṭamī (tithi)
P
Prajāpati nakṣatra (Rohiṇī)
D
Divākara (Sun)
U
Uttarāyaṇa
D
Dakṣiṇāyana
Ā
Ātman (Self)