Shloka 6
Adhyāya 353 — Kathā-prāmāṇya (Authority of Transmission) and the Brāhmaṇa’s Ascetic Resolve
सम्पूर्ण विश्व ही उनका मस्तक, भुजा, पैर, नेत्र और नासिका है। वे स्वच्छन्द विचरनेवाले एकमात्र पुरुषोत्तम सम्पूर्ण क्षेत्रोंमें सुखपूर्वक विचरण करते हैं ।। क्षेत्राणि हि शरीराणि बीजं॑ चापि शुभाशुभम् । तानि वेत्ति स योगात्मा ततः क्षेत्रज्ञ उच्यते,वे योगात्मा श्रीहरि क्षेत्रसंत्चक शरीरोंको और शुभाशुभ कर्मरूप उनके कारणको भी जानते हैं, इसलिये क्षेत्रज् कहलाते हैं
kṣetrāṇi hi śarīrāṇi bījaṃ cāpi śubhāśubham | tāni vetti sa yogātmā tataḥ kṣetrajña ucyate ||
กายทั้งหลายเรียกว่า ‘กษेत्र’ (สนาม) และ ‘พืช’ ที่ก่อให้เกิดกายคือสั่งสมกรรมอันเป็นกุศลและอกุศล ผู้ใดเป็นโยคาตมัน รู้แจ้งทั้งกษेत्रและพืชอันเป็นเหตุแห่งมัน ผู้นั้นจึงเรียกว่า ‘กษेत्रชญะ’ ผู้รู้สนาม
पितामह उवाच
Educational Q&A
The body is a ‘field’ shaped by the ‘seed’ of past auspicious and inauspicious actions; one who knows both the embodied condition and its karmic causes is called the kṣetrajña, the true knower.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs on dharma and higher knowledge; here he defines kṣetra (body) and kṣetrajña (knower) in a reflective, yoga-oriented teaching about moral causality and insight.