Shloka 27
Nāgendra–Brāhmaṇa Saṃvāda: Praśna-vidhi and Dharmic Approach on the Gomatī Riverbank
आदि-अन्तसे रहित भगवान् अच्युतने उन दोनों बूँदोंकी ओर देखा। उनमेंसे एक बूँद भगवानकी दृष्टि पड़ते ही उनकी प्रेरणासे तमोमय मधुनामक दैत्यके आकारमें परिणत हो गयी। उस दैत्यका रंग मधुके समान था और उसकी कान्ति बड़ी सुन्दर थी। जलकी दूसरी बूँद, जो कुछ कड़ी थी, नारायणकी आज्ञासे रजोगुणसे उत्पन्न कैटभ नामक दैत्यके रूपमें प्रकट हुई ।। तावभ्यधावतां श्रेष्ठी तमसा रजसान्वितौ । बलवन्तौ गदाहस्तौ पद्मनालानुसारिणौ,तमोगुण और रजोगुणसे युक्त वे दोनों श्रेष्ठ दैत्य मधु और कैटभ बड़े बलवान थे। वे अपने हाथोंमें गदा लिये कमलनालका अनुसरण करते हुए आगे बढ़ने लगे
vaiśaṃpāyana uvāca | tāv abhyadhāvatāṃ śreṣṭhī tamasā rajasānvitau | balavantau gadāhastau padmanālānusāriṇau ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— ด้วยอำนาจแห่งตมัสและรชัส สองอสูรผู้ยิ่งใหญ่—มธุและไกฏภะ—ก็พุ่งเข้ามาอย่างกราดเกรี้ยว มีกำลังมหาศาล ถือกระบองไว้ในมือ แล้วรุดหน้าไปตามก้านดอกบัว เหตุการณ์นี้ชี้ให้เห็นว่า เมื่อคุณะทั้งหลายไร้การกำกับและถูกกวนให้ปั่นป่วน ก็อาจปรากฏเป็นอุปสรรคอันรุนแรงต่อระเบียบแห่งจักรวาล; จึงต้องมีการยับยั้งโดยเทพและการฟื้นคืนดุลยภาพเพื่อธรรมา
वैशग्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how tamas (dark inertia) and rajas (restless passion), when dominant and unchecked, can generate destructive momentum. Ethically, it implies the need for sattva—clarity and balance—so that power and action do not become mere aggression against order (dharma).
Madhu and Kaiṭabha, newly manifested and empowered by tamas and rajas, charge forward with clubs, moving along the lotus-stalk (padmanāla). This sets the stage for their confrontation with the divine principle that must re-establish equilibrium.