Previous Verse
Next Verse

Shloka 70

Atithi-satkāra and the Consolation of Wise Counsel (अतिथिसत्कारः प्रज्ञानवचनस्य च पराश्वासनम्)

प्राणियोंके सारका नाम है धाम और ऋतका अर्थ है सत्य, ऐसा विद्वानोंने विचार किया है! इसीलिये ब्राह्मणोंने तत्काल मेरा नाम 'ऋतधामा” रख दिया था ।। नष्टां च धरणीं पूर्वमविन्दं वै गुहागताम्‌ । गोविन्द इति तेनाहं देवैर्वाग्भिरभिष्ठत:,मैंने पूर्वकालमें नष्ट होकर रसातलमें गयी हुई पृथ्वीको पुनः: वराहरूप धारण करके प्राप्त किया था, इसलिये देवताओंने अपनी वाणीद्वारा “गोविन्द” कहकर मेरी स्तुति की थी (गां विन्दति इति गोविन्द:--जो पृथ्वीको प्राप्त करे, उसका नाम गोविन्द है)

prāṇināṃ sārasya nāma hi dhāma, ṛtasya cārthaḥ satyam iti vidvadbhiḥ vicāritam | tasmād brāhmaṇaiḥ tatkālaṃ mama nāma “ṛtadhāmā” iti kṛtam || naṣṭāṃ ca dharaṇīṃ pūrvam avindaṃ vai guhāgatām | govinda iti tenāhaṃ devair vāgbhir abhiṣṭutaḥ ||

บัณฑิตทั้งหลายได้พิจารณาว่า ‘ธามะ’ คือชื่อแห่งแก่นสารของสรรพชีวิต และ ‘ฤตะ’ หมายถึงความจริง; เพราะฉะนั้นพราหมณ์ทั้งหลายจึงตั้งนามแก่ข้าโดยฉับพลันว่า “ฤตธามา” ผู้มีที่พำนักในความจริง. และในกาลก่อน เมื่อแผ่นดินสูญหายจมลงสู่ห้วงลึกอันเร้นลับ ข้าได้อัญเชิญนางกลับคืนด้วยการทรงรูปเป็นวราหะ; ด้วยเหตุนั้นเหล่าเทพจึงสรรเสริญข้าด้วยวาจาว่า “โควินทะ (Govinda)”—ผู้ค้นพบและกู้คืนแผ่นดิน.

नष्टाम्lost, perished
नष्टाम्:
Karma
TypeAdjective
Rootनष्ट (√नश्)
FormFeminine, Accusative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
धरणीम्the earth
धरणीम्:
Karma
TypeNoun
Rootधरणी
FormFeminine, Accusative, Singular
पूर्वम्formerly, earlier
पूर्वम्:
TypeIndeclinable
Rootपूर्व
अविन्दम्I found, I obtained
अविन्दम्:
TypeVerb
Root√विद्
FormImperfect (Laṅ), 1st, Singular, Parasmaipada
वैindeed
वै:
TypeIndeclinable
Rootवै
गुहागताम्gone into a cave/hidden place
गुहागताम्:
Karma
TypeAdjective
Rootगुहागत
FormFeminine, Accusative, Singular
गोविन्दःGovinda (name/title)
गोविन्दः:
Karta
TypeNoun
Rootगोविन्द
FormMasculine, Nominative, Singular
इतिthus, as
इति:
TypeIndeclinable
Rootइति
तेनtherefore; by that (reason)
तेन:
Karana
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Singular
अहम्I
अहम्:
Karta
TypePronoun
Rootअहम्
Form—, Nominative, Singular
देवैःby the gods
देवैः:
Karana
TypeNoun
Rootदेव
FormMasculine, Instrumental, Plural
वाग्भिःwith words/speech
वाग्भिः:
Karana
TypeNoun
Rootवाच्
FormFeminine, Instrumental, Plural
अभिष्टतःpraised, lauded
अभिष्टतः:
TypeAdjective
Rootअभिष्टुत (√स्तु)
FormMasculine, Nominative, Singular

तामिन्द्र उवाच गच्छ नहुषस्त्वया वाच्योथ<पूर्वेण मामृषियुक्तेन यानेन त्वमधिरूढ

I
Indra
N
Nahuṣa
B
Brahmins (brāhmaṇāḥ)
T
the gods (devāḥ)
E
Earth (Dharaṇī)
V
Varāha (boar form, implied)
G
Govinda
Ṛtadhāmā