Shloka 9
Atithi’s Direction to the Nāga-sage Padma at Naimiṣa (अतिथ्युपदेशः—नैमिषे पद्मनागोपाख्यानप्रस्तावः)
तस्येदानीं तमस: सम्भवस्य पुरुषस्य ब्रह्मयोने-ब्रह्मण: प्रादुर्भावे स पुरुष: प्रजा: सिसृक्षमाणो नेत्राभ्यामग्नीषोमौ ससर्ज । ततो भूतसर्गेषु सृष्टेषु प्रजाक्रमवशाद् ब्रह्मक्षत्रमुपातिषछठत् | यः सोमस्तद् ब्रह्म यद् ब्रद्यम ते ब्राह्मणा यो<ग्निस्तत् क्षत्रं क्षत्राद् ब्रह्म बलवत्तरम् । कस्मादिति लोकप्रत्यक्षगुणमेतत्तद्यथा ।॥ ब्राह्मणेभ्य: परं भूत॑ नोत्पन्नपूर्व दीप्यमानेडग्नौ जुहोति । यो ब्राह्मणमुखे जुहोतीति कृत्वा ब्रवीमि भूतसर्ग: कृतो ब्रह्मणा भूतानि च प्रतिष्ठाप्य त्रैलोक्यं धार्यत इति मन्त्रवादोडपि हि भवति,उस समय उस मायाविशिष्ट ईश्वरसे प्रकट हुए उस ब्रह्मययोनि पुरुषसे जब ब्रह्माजीका प्रादर्भाव हुआ, तब उस पुरुषने प्रजासृष्टिकी इच्छासे अपने नेत्रोंद्वारा अग्नि और सोमको उत्पन्न किया। इस प्रकार भौतिक सर्गकी सृष्टि हो जानेपर प्रजाकी उत्पत्तिके समय क्रमशः ब्रह्म और क्षत्रका प्रादुर्भाव हुआ। जो सोम है, वही ब्रह्म है और जो ब्रह्म है, वही ब्राह्मण। जो अनिे है, वही क्षत्र या क्षत्रिय जाति है। क्षत्रियसे ब्राह्मण जाति अधिक प्रबल है। यदि कहो, कैसे? तो इसका उत्तर यह है कि ब्राह्मणकी यह प्रबलताका गुण सब लोगोंको प्रत्यक्ष है। यथा ब्राह्मणसे बढ़कर कोई प्राणी पहले कभी उत्पन्न नहीं हुआ। जो ब्राह्मणके मुखमें भोजन देता है, वह मानो प्रज्वलित अग्निमें आहुति प्रदान करता है। यही सोचकर मैं ऐसा कहता हूँ। ब्रह्माने भूतोंकी सृष्टि की और सम्पूर्ण भूतोंको यथास्थान स्थापित करके वे तीनों लोकोंको धारण करते हैं। यह मन्त्रवाक्य भी इसी बातका समर्थक है
tasye'dānīṁ tamasaḥ sambhavasya puruṣasya brahmayoneḥ brahmaṇaḥ prādurbhāve sa puruṣaḥ prajāḥ sisṛkṣamāṇo netrābhyām agnīṣomau sasarja | tato bhūtasargeṣu sṛṣṭeṣu prajākramavaśād brahmakṣatram upātiṣṭhat | yaḥ somaḥ tad brahma yad brahma tad brāhmaṇāḥ yo'gnis tat kṣatraṁ kṣatrād brahma balavattaram | kasmād iti lokapratyakṣaguṇam etat tad yathā | brāhmaṇebhyaḥ paraṁ bhūtaṁ notpannapūrvaṁ dīpyamāne'gnau juhoti | yo brāhmaṇamukhe juhotīti kṛtvā bravīmi bhūtasargaḥ kṛto brahmaṇā bhūtāni ca pratiṣṭhāpya trailokyaṁ dhāryata iti mantravādo'pi hi bhavati |
ครั้นเมื่อพรหมาปรากฏจากบุรุษปฐม—ผู้เกิดจากครรภ์แห่งพรหมัน และอุบัติขึ้นจากบ่อเกิดแห่งความมืด—บุรุษนั้นปรารถนาจะสร้างสรรพชีวิต จึงบังเกิดอัคนีและโสมจากดวงตาทั้งสอง. แล้วเมื่อการก่อกำเนิดแห่งภูตธาตุได้เริ่มขึ้น ตามลำดับแห่งประชา จึงปรากฏสองฐานะคือ พรหม (หลักแห่งพราหมณ์) และกษัตร (อำนาจแห่งกษัตริย์). โสมคือพรหม และพรหมคือพราหมณ์; อัคนีคือกษัตร คือหมู่กษัตริย์. แต่พรหมยิ่งมีกำลังกว่ากษัตร. เพราะเหตุใด? คุณลักษณะนี้ประจักษ์แก่โลก: ไม่เคยมีสัตว์ใดเกิดมาสูงกว่าพราหมณ์. ผู้ใดถวายลงในปากพราหมณ์ ผู้นั้นประหนึ่งถวายลงในไฟอันลุกโพลง. ด้วยความเข้าใจนี้เราจึงกล่าว. พรหมาได้สร้างหมู่ภูต และสถาปนาพวกเขาไว้ตามฐานะของตน; ด้วยเหตุนั้นไตรโลกจึงทรงอยู่—ถ้อยคำแห่งมนตร์ก็ประกาศดังนี้
अजुन उवाच
Educational Q&A
The verse grounds social and ritual hierarchy in a cosmogonic myth: Agni and Soma arise from the cosmic Person, and from them emerge Kṣatra and Brahman. It asserts that Brahman (the priestly/spiritual principle, embodied by the Brāhmaṇa) is ‘stronger’ than royal power because society recognizes the Brāhmaṇa as the primary sacrificial recipient—feeding a Brāhmaṇa is likened to offering into sacred fire—and Vedic mantra is cited as supporting this worldview.
Arjuna describes a creation sequence: Brahmā manifests from the primordial Person; Agni and Soma are produced from the Person’s eyes; then, as beings are generated in order, the two powers—Brahman and Kṣatra—appear. Arjuna argues for the precedence and potency of the Brāhmaṇa order by appealing to common observation and sacrificial logic, concluding that Brahmā’s establishment of beings sustains the three worlds, a point reinforced by mantra.