Shloka 34
Atithi’s Direction to the Nāga-sage Padma at Naimiṣa (अतिथ्युपदेशः—नैमिषे पद्मनागोपाख्यानप्रस्तावः)
अथ ता विश्वरूपो<ब्रवीदद्यैव सेन्द्रा देवा न भविष्यन्तीति ततो मन्त्रान् जजाप तैर्मन्त्रैरवर्धत त्रिशिरा एकेनास्थेन सर्वलोकेषु यथावद् द्विजै: क्रियावद्धियज्ञेषु सुहुतं सोम॑ पपावेकेनान्नमेकेन सेन्द्रान् देवानथेन्द्रस्तं विवर्धभानं सोमपानाप्यायितसर्वगात्रं दृष्टवा चिन्तामापेदे सह देवै:,तब विश्वरूपने उनसे कहा--“आज ही इन्द्र आदि सम्पूर्ण देवताओंका अभाव हो जायगा।” ऐसा कहकर वे मन्त्रोंका जप करने लगे। उन मन्त्रोंसे उनकी शक्ति बहुत बढ़ गयी। तीन सिरोंवाले विश्वरूप अपने एक मुखसे सारे संसारके क्रियानिष्ठ ब्राह्मणोंद्वारा विधिपूर्वक यज्ञोंमें होमे गये सोमरसको पी लेते थे, दूसरेसे अन्न खाते थे और तीसरेसे इन्द्र आदि देवताओंके तेजको पी लेते थे। इन्द्रने देखा, विश्वरूपका सारा शरीर सोमपानसे परिपुष्ट हो रहा है। यह देखकर देवताओंसहित इन्द्रको बड़ी चिन्ता हुई
atha tā viśvarūpo 'bravīd adyaiva sendrā devā na bhaviṣyantīti | tato mantrān jajāpa tair mantrair avardhata triśirā | ekenāsthen sarvalokeṣu yathāvad dvijaiḥ kriyāvaddhir yajñeṣu suhutaṃ somaṃ papāv ekenānnam ekena sendrān devān | athendraḥ taṃ vivardhamānaṃ somapānāpyāyita-sarvagātraṃ dṛṣṭvā cintām āpede saha devaiḥ ||
แล้ววิศวรูปกล่าวแก่นางว่า “วันนี้เอง เทพทั้งหลายพร้อมด้วยอินทราจักสิ้นสูญ” ครั้นกล่าวดังนั้น เขาก็เริ่มสาธยายมนตร์ ด้วยมนตร์นั้น วิศวรูปผู้มีสามเศียรยิ่งทวีอานุภาพ ด้วยปากหนึ่งเขาดื่มโสมซึ่งพราหมณ์ผู้เคร่งครัดประกอบพิธีได้บูชาถวายโดยชอบในยัญทั่วทุกโลก ด้วยปากที่สองเขากินอาหาร และด้วยปากที่สามเขาดื่มกลืนรัศมีเดชของเหล่าเทพ โดยมีอินทราเป็นประมุข เมื่ออินทราเห็นเขาเพิ่มพูนกำลัง—กายทั้งมวลอิ่มเอิบด้วยการดื่มโสม—ก็เกิดความวิตกใหญ่หลวงร่วมกับหมู่เทพ
तास्त्वाष्ट उवाच क्व गमिष्यथास्यतां तावन्मया सह श्रेयो भविष्यन्तीति
Educational Q&A
The passage highlights how spiritual/ritual power (mantra and Soma) can become ethically dangerous when driven by hostility and the desire to negate cosmic order. It also shows that even the gods are accountable to balance (ṛta/dharma): when power is amassed without restraint, it provokes fear and conflict rather than welfare.
Viśvarūpa (Triśiras) proclaims that the gods led by Indra will be destroyed, then empowers himself through mantra-recitation. With three mouths he consumes: (1) sacrificial Soma offered by Brahmins, (2) ordinary food, and (3) the gods’ splendor/energy. Indra and the gods, seeing his body grow strong from Soma, become deeply worried.