Shloka 23
Adhyāya 33 — Yudhiṣṭhira’s Post-Conflict Remorse and Inquiry on Āśrama Discipline (शोक-विमर्शः, आश्रम-जिज्ञासा)
जैसे लोहार या बढ़ईका बनाया हुआ यन्त्र सदा उसके चालकके अधीन रहता है, उसी प्रकार यह सारा जगत् कालयुक्त कर्मकी प्रेरणासे ही सचेष्ट हो रहा है ।। पुरुषस्य हि दृष्ट्वेमामुत्पत्तिमनिमित्तत: । यदृच्छया विनाशं च शोकहर्षावनर्थकौ,प्राणी किसी व्यक्त कारणके बिना ही दैवात् उत्पन्न होता है और दैवेच्छासे ही अकस्मात् उसका विनाश हो जाता है। यह सब देखकर शोक और हर्ष करना व्यर्थ है
vyāsa uvāca | yathā lohakāraḥ sūtrakāraḥ vā kṛtaṃ yantraṃ sadā tasya cālakasyādhīnaṃ tiṣṭhati, tathā idaṃ sarvaṃ jagat kālayukta-karma-preraṇayāiva saceṣṭaṃ bhavati || puruṣasya hi dṛṣṭvemām utpattim animittataḥ | yadṛcchayā vināśaṃ ca śoka-harṣāv anarthakau ||
วยาสกล่าวว่า—ดุจอุปกรณ์ที่ช่างเหล็กหรือช่างไม้สร้างไว้ ย่อมอยู่ใต้อำนาจผู้ควบคุมเสมอ ฉันใด โลกทั้งปวงนี้ก็ฉันนั้น เคลื่อนไหวด้วยแรงผลักแห่งกรรมที่ประกอบกับกาลเวลาเท่านั้น ครั้นเห็นว่าการเกิดของมนุษย์ปราศจากเหตุอันประจักษ์ และความพินาศก็มาโดยดวงชะตาอย่างฉับพลัน ความโศกและความยินดีก็ย่อมไร้ความหมาย
व्यास उवाच