Previous Verse
Next Verse

Shloka 146

Yajña-bhāga-vyavasthā and the Pravṛtti–Nivṛtti Framework (यज्ञभागव्यवस्था तथा प्रवृत्तिनिवृत्तिधर्मविवेचनम्)

कम्पयामास सब्येन पाणिना पुरुषोत्तम: । तब उस आक्षेपको सहन न करके विशुद्धात्मा भगवान्‌ विष्णुने अग्निकुमार स्कन्दकी ओर देखा। फिर उन पुरुषोत्तमने उस समय उस प्रज्वलित शक्तिको बायें हाथसे पकड़कर हिला दिया

kampayāmāsa savyena pāṇinā puruṣottamaḥ | tadā tam ākṣepaṁ soḍhuṁ na śaśāka viśuddhātmā bhagavān viṣṇuḥ skandam agnikumāraṁ prati dadarśa | tataḥ sa puruṣottamas tasmin kāle prajvalitāṁ śaktiṁ vāma-hastena gṛhītvā cālayāmāsa |

พระปุรุโษตตมะทรงจับมันด้วยพระหัตถ์ซ้ายแล้วเขย่าให้สั่นสะเทือน ครั้นมิอาจทนต่อการยั่วยุนั้นได้ พระวิษณุผู้มีพระทัยบริสุทธิ์จึงทอดพระเนตรไปยังสกันทะ โอรสแห่งอัคนี แล้วในบัดดลนั้นเอง พระองค์ทรงคว้าศัสตรา “ศักติ” อันลุกโชติช่วงด้วยพระหัตถ์ซ้าย และเขย่าปัดให้พ้นไป

कम्पयामासshook, caused to tremble
कम्पयामास:
TypeVerb
Rootकम्प् (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/परफेक्ट), प्रथम, एकवचन, परस्मैपद
सब्येनwith the left
सब्येन:
करण
TypeAdjective
Rootसब्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
पाणिनाby/with (his) hand
पाणिना:
करण
TypeNoun
Rootपाणि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
पुरुषोत्तमःthe Supreme Person
पुरुषोत्तमः:
कर्ता
TypeNoun
Rootपुरुषोत्तम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तत्that
तत्:
कर्म
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
आक्षेपम्insult, reproach, accusation
आक्षेपम्:
कर्म
TypeNoun
Rootआक्षेप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
सहनto endure
सहन:
TypeVerb
Rootसह् (धातु)
Formतुमुन् (infinitive), परस्मैपद-भाव
not
:
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
कृत्वाhaving done
कृत्वा:
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formक्त्वा (absolutive), कर्तरि
विशुद्धात्माpure-souled
विशुद्धात्मा:
कर्ता
TypeAdjective
Rootविशुद्धात्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
भगवान्the Blessed Lord
भगवान्:
कर्ता
TypeNoun
Rootभगवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
विष्णुःVishnu
विष्णुः:
कर्ता
TypeNoun
Rootविष्णु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
अग्निकुमारAgni’s son (epithet)
अग्निकुमार:
TypeNoun
Rootअग्निकुमार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
स्कन्दम्Skanda
स्कन्दम्:
कर्म
TypeNoun
Rootस्कन्द (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
प्रतिtowards
प्रति:
TypeIndeclinable
Rootप्रति (अव्यय)
ऐक्षतlooked (at)
ऐक्षत:
TypeVerb
Rootईक्ष् (धातु)
Formलङ् (अनद्यतनभूत), प्रथम, एकवचन, आत्मनेपद
पुनःagain, then
पुनः:
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
सःhe
सः:
कर्ता
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तदाthen, at that time
तदा:
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
प्रज्वलिताम्blazing
प्रज्वलिताम्:
TypeAdjective
Rootप्रज्वलित (प्रातिपदिक; कृदन्त)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
शक्तिम्spear/weapon (shakti)
शक्तिम्:
कर्म
TypeNoun
Rootशक्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
वामेनwith the left
वामेन:
करण
TypeAdjective
Rootवाम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
हस्तेनwith (his) hand
हस्तेन:
करण
TypeNoun
Rootहस्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
गृहीत्वाhaving seized
गृहीत्वा:
TypeVerb
Rootग्रह् (धातु)
Formक्त्वा (absolutive), कर्तरि
चालयामासshook, made it move
चालयामास:
TypeVerb
Rootचल् (धातु) / चलय् (णिजन्त-धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/परफेक्ट), प्रथम, एकवचन, परस्मैपद, णिजन्त (causative)

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
V
Viṣṇu
P
Puruṣottama
S
Skanda (Agnikumāra)
A
Agni
Ś
Śakti (blazing spear/weapon)

Educational Q&A

Even when provoked, the ideal response is mastery over oneself: strength is shown not merely by force, but by controlled power and measured reaction aligned with dharma.

A blazing spear (śakti) associated with Skanda is directed as a provocation; Viṣṇu, described as pure-souled and supreme, looks toward Skanda and then calmly grasps the flaming weapon with his left hand and shakes it aside, neutralizing the threat.