Shloka 61
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
आप मोक्षधर्म (संन्यास-आश्रम)-के अनुसार बर्ताव करती हैं और मैं गृहस्थ-आश्रममें स्थित हूँ; अत: आपके द्वारा यह दूसरा आश्रमसंकर नामक दोषका उत्पादन किया जा रहा है, जो अत्यन्त कष्ट प्रद है ।।
sagotrāṁ vāsagotrāṁ vā na veda tvāṁ na vettha mām | sagotram āviśantyās te tṛtīyo gotrasaṅkaraḥ ||
เราไม่รู้ว่าเธอเป็นสโคตร (ร่วมโคตร) หรือไร้โคตร และเธอก็มิได้รู้ว่าเราเป็นผู้ใด ฉะนั้นหากเธอได้เข้าสู่ความสัมพันธ์กับผู้ที่อาจเป็นสโคตร ก็เท่ากับก่อความสับสนประการที่สาม คือ ‘โคตรสังกร’ (ความปะปนแห่งโคตร) อันเป็นโทษหนัก
जनक उवाच
Educational Q&A
The verse frames ethical anxiety around uncertain lineage: without knowing each other’s gotra, entering a relationship risks ‘gotra-saṅkara’—a socially and ritually serious transgression in dharma discourse. It highlights the dharmic emphasis on clarity of social identity and the perceived consequences of violating lineage boundaries.
Janaka addresses a woman (contextually connected with discussions of mokṣa-dharma and āśrama duties) and argues that because neither knows the other’s gotra, her entering into union with him may constitute same-gotra association, producing a ‘third’ kind of gotra-confusion fault.