Shloka 103
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
ज्ञानज्ञेयान्तरे तस्मिन् मनो नामापरो गुण: । विचारयति येनायं॑ निश्चये साध्वसाधुनी
jñānajñeyāntare tasmin mano nāmāparo guṇaḥ | vicārayati yenāyaṁ niścaye sādhvasādhunī ||
ภีษมะกล่าวว่า “ระหว่างผู้รู้กับสิ่งอันถูกรู้ ยังมีปัจจัยอีกประการหนึ่งชื่อว่า ‘มโน’ (ใจ) อาศัยมโนนี้เอง บุคคลจึงใคร่ครวญ และเมื่อจะตัดสิน ก็จำแนกได้ว่าอะไรควร อะไรไม่ควร”
भीष्य उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the mind (manas) as the mediating faculty between the knower and the object of knowledge; ethical discernment—deciding what is proper or improper—depends on the mind’s capacity for deliberation (vicāra) leading to firm judgment (niścaya).
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and inner discipline, Bhīṣma continues his didactic discourse, explaining how cognition and moral decision-making function, emphasizing the mind’s role in evaluating actions as right or wrong.