Shloka 1013
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
रूप॑ चक्षुः प्रकाशश्व दर्शने हेतवस्त्रय: । शरीरस्थ इन्द्रियाँ विषयोंका प्रत्यक्ष अनुभव करते समय अन्यान्य बाह्य गुणोंकी अपेक्षा रखती हैं। उन गुणोंको आप मुझसे सुनिये। रूप, नेत्र और प्रकाश--ये तीन किसी वस्तुको प्रत्यक्ष देखनेमें हेतु हैं
rūpaṃ cakṣuḥ prakāśaś ca darśane hetavas trayaḥ |
รูป (สิ่งที่ปรากฏให้เห็น), ดวงตา และแสงสว่าง—สามประการนี้เป็นเหตุแห่งการเห็นโดยตรง. อินทรีย์ที่สถิตในกาย เมื่อจะประสบอารมณ์โดยประจักษ์ ย่อมต้องอาศัยคุณภายนอกอื่น ๆ ประกอบ. จงฟังคุณเหล่านั้นจากเราเถิด: รูป, ตา, และแสง—เมื่อสามสิ่งร่วมกันแล้ว จึงเกิดการเห็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งได้โดยประจักษ์.
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Seeing (and by extension sense-knowledge) arises from multiple necessary conditions: an object with form, a functioning sense organ, and illumination. Bhīṣma emphasizes causal dependence in cognition, encouraging careful discrimination about how knowledge is produced.
In Śānti Parva’s instructional discourse, Bhīṣma continues teaching about the workings of the senses and perception. Here he specifies the three requisites for visual perception—form, eye, and light—as part of a broader explanation of how embodied beings experience objects.