Shloka 12
राजधर्मः, दण्डनीतिः, कर्तृत्व-विचारः च
Royal Duty, Lawful Discipline, and the Question of Agency
व्यास उवाच ईश्वरो वा भवेत् कर्ता पुरुषो वापि भारत । हठो वा वर्तते लोके कर्मजं वा फलं स्मृतम्,व्यासजीने कहा--भरतनन्दन! जो लोग मारे गये हैं, उनके वधका उत्तरदायित्व किसपर है? इस प्रश्नको लेकर चार विकल्प हो सकते हैं। (१) सबका प्रेरक ईश्वर कर्ता है? या (२) वध करनेवाला पुरुष कर्ता है? अथवा (३) मारे जानेवाले पुरुषका हठ (बिना विचारे किसी कामको कर डालनेका दुराग्रही स्वभाव) कर्ता है? अथवा (४) उसके प्रारब्ध कर्मका फल इस रूपमें प्राप्त होनेके कारण प्रारब्ध ही कर्ता है?
vyāsa uvāca | īśvaro vā bhavet kartā puruṣo vāpi bhārata | haṭho vā vartate loke karmajāṃ vā phalaṃ smṛtam ||
วยาสกล่าวว่า “โอ ภารตะ ในโลกนี้ ความเป็นผู้กระทำพึงเข้าใจได้สี่ประการ: (๑) พระเป็นเจ้าทรงเป็นผู้กระทำ หรือ (๒) มนุษย์เป็นผู้กระทำ; หรือ (๓) ความดื้อดึงอันหุนหันเป็นตัวขับเคลื่อน; หรือ (๔) ผลย่อมระลึกกันว่าเกิดจากกรรมของตนเอง ดังนั้นเมื่อมีผู้ถูกสังหาร ความรับผิดชอบย่อมชั่งได้ตามสี่แนวนี้”
व्यास उवाच
Educational Q&A
Vyāsa frames moral causality as a fourfold inquiry: divine governance (īśvara), human agency (puruṣa), impulsive obstinacy (haṭha), and karmic fruition (karmajā phala). The verse invites careful ethical analysis rather than a single, simplistic attribution of blame.
In Śānti Parva’s reflective discourse after the war, Vyāsa addresses a Bharata prince and sets up possible explanations for responsibility in acts like killing—preparing the ground for a deeper discussion on dharma, culpability, and the workings of karma.