Shloka 16
Śuka’s Manifestation from the Araṇi (Āraṇeya-janma) — शुकजन्म (आरणेय-सम्भव)
मनश्ष्रति राजेन्द्र चारितं सर्वमिन्द्रिये:,राजेन्द्र! मन इन्द्रियोंद्वारा संचालित होकर सब विषयोंकी ओर जाता है। इन्द्रियाँ उन विषयोंको नहीं देखतीं, मन ही उन्हें निरन्तर देखता है। आँख मनके सहयोगसे ही रूपका दर्शन करती है, अपनी शक्तिसे नहीं
manas śrati rājendra cāritaṁ sarvam indriyaiḥ | rājendra! mana indriyair dvārā sañcālitaḥ sarva-viṣayān prati gacchati | indriyāṇi tān viṣayān na paśyanti; mana eva tān nirantaraṁ paśyati | cakṣuḥ manasaḥ sahāyenaiva rūpa-darśanaṁ karoti, na sva-śaktyā ||
ยาชญวลกยะกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา! ความเป็นไปแห่งประสบการณ์ทั้งปวงในส่วนที่เกี่ยวกับอินทรีย์ ย่อมอยู่ใต้การกำกับของจิต. จิตอาศัยอินทรีย์เป็นเครื่องมือ จึงเคลื่อนไปสู่อารมณ์ทั้งหลาย. อินทรีย์เองหาได้ ‘เห็น’ อารมณ์นั้นโดยแท้ไม่; จิตต่างหากที่ตามรู้และหยั่งเห็นอยู่เนืองนิตย์. แม้ดวงตาก็เห็นรูปได้ด้วยความร่วมของจิต มิใช่ด้วยกำลังอิสระของตน, ข้าแต่พระราชา.”
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
Perception is fundamentally a function of the mind: the senses are merely channels, while the mind is the true apprehender. Ethical self-mastery therefore requires disciplining the mind, not merely restraining the external organs.
In a didactic exchange in Śānti Parva, Yājñavalkya instructs the king on the psychology of cognition—explaining how the mind, operating through the senses, engages objects, and how even sight depends on mental attention.