Shloka 7
जनक–सुलभा संवादः
Janaka–Sulabhā Dialogue on Mokṣa and Non-attachment
षड्विंशं विमल॑ बुद्धमप्रमेयं सनातनम् । सतुतंपज्चविंशं च चतुर्विशं च बुध्यते,पचीसवाँ तत्त्वरूप महान् आत्मा अव्यक्त प्रकृतिको जानता है, इसलिये उसे 'बुध्यमान' कहते हैं; परंतु वह भी छब्बीसवें तत्त्वरूप निर्मल नित्य शुद्ध बुद्ध अप्रमेय सनातन परमात्माको नहीं जानता है; किंतु वह सनातन परमात्मा उस पचीसतवें तत्त्वरूप जीवात्माको तथा चौबीसवीं प्रकृतिको भी भलीभाँति जानता है
ṣaḍviṁśaṁ vimalaṁ buddham aprameyaṁ sanātanam | saptaviṁśaṁ pañcaviṁśaṁ ca caturviṁśaṁ ca budhyate ||
วสิษฐะกล่าวว่า: หลักที่ยี่สิบหกคือปรมาตมันอันไร้มลทิน บริสุทธิ์นิรันดร์ ตื่นรู้ หาประมาณมิได้ และเป็นสันตตะนิรันดร์ พระองค์ทรงรู้แจ้งหลักที่ยี่สิบห้า (ชีวาตมัน) และหลักที่ยี่สิบสี่ (ปรกฤติอันอว்யกตะ) โดยสิ้นเชิง แต่ชีวาตมัน แม้ถูกเรียกว่า ‘ผู้รู้’ เพราะหยั่งรู้ปรกฤติ ก็ยังมิอาจรู้จริงซึ่งสัจจะสูงสุดอันสันตตะนั้นได้
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
A hierarchy of knowing is asserted: the Supreme Self (26th principle) fully knows both Prakṛti (24th) and the individual self (25th), but the individual self—though capable of cognizing Prakṛti—does not, by that fact alone, comprehend the Supreme. True liberation requires turning knowledge toward the eternal, immeasurable Paramātman rather than remaining confined to nature and its processes.
In the Śānti Parva’s instructional setting, Vasiṣṭha is explaining metaphysical principles (tattvas) to clarify the distinction between Prakṛti, the individual self, and the Supreme Self, emphasizing why the jīva’s ordinary cognition is insufficient for realizing the eternal Paramātman.