Shloka 42
अव्यक्तको क्षेत्र कहा गया है। उसीको सत्त्व (बुद्धि) और शासककी भी संज्ञा दी गयी है; परंतु पचीसवाँ तत्त्व परमपुरुष परमात्मा जड तत्त्व और ईश्वरसे रहित भिन्न है ।। सांख्यदर्शनमेतावत् परिसंख्यानुदर्शनम् । सांख्या: प्रकुर्वते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षते
avyaktakaḥ kṣetraḥ kathitaḥ; sa eva sattva-buddhi-śāsaka-saṃjñitaḥ. pañcaviṃśas tu tattvaḥ paramapuruṣaḥ paramātmā jaḍa-tattvāt īśvararahitāt pṛthag bhinnaḥ. sāṅkhyadarśanam etāvat pari-saṅkhyānudārśanam; sāṅkhyāḥ prakurvante caiva prakṛtiṃ ca pracakṣate.
วสิษฐะกล่าวว่า “อวฺยกฺตะถูกประกาศว่าเป็น ‘กษेत्रะ’ หลักการเดียวกันนั้นยังถูกเรียกว่า ‘สตฺตวะ’ คือปัญญาอันจำแนกได้ และยังถูกเรียกว่า ‘ผู้ปกครองภายใน’ ด้วย แต่หลักการที่ยี่สิบห้า—ปรมปุรุษ ปรมาตมัน—ดำรงแยกต่างหาก: ต่างจากหมวดหมู่ที่ไร้ชีวิต และไม่ควรถูกลดทอนให้เป็นเพียงเหตุวัตถุอันไร้อีศวร นี่แลคือขอบเขตแห่งทัศนะสางขยะ—การพิจารณาโดยการนับจำแนก; สางขยะยกหมวดหมู่ทั้งหลายขึ้นแสดง และชี้ปรกฤติว่าเป็นรากฐาน”
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse frames a Sāṅkhya-style analysis: the unmanifest (avyakta) is treated as the ‘field’ of experience and is associated with intellect and inner governance, but the twenty-fifth principle—the Supreme Self/Puruṣa—is distinct from inert matter and should not be collapsed into a purely material, Īśvara-less account. Liberation-oriented discernment depends on separating the Self from Prakṛti.
In Śānti Parva’s didactic setting, Vasiṣṭha instructs by summarizing Sāṅkhya categories and clarifying the distinction between Prakṛti (the source of material principles) and the transcendent Self (Paramātmā/Paramapuruṣa), emphasizing correct metaphysical discrimination as part of spiritual instruction.