Shloka 38
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
जब यह पुरुष पचीसतवें तत्त्वस्वरूप परमात्मामें स्थित हो जाता है, तब उसकी स्थिति उत्तम बतायी जाती है--वह ठीक बर्ताव करता है, ऐसा माना जाता है। एकत्वका बोध ही ज्ञान है और नानात्वका बोध ही अज्ञान है ।। तत्त्वनिस्तत्त्वयोरेतत् पृथगेव निदर्शनम् । पज्चविंशतिसर्ग तु तत्त्वमाहुर्मनीषिण:,तत्त्व (क्षर और निस्तत्त्व (अक्षर) का यह पृथकृ-पृथक् लक्षण समझना चाहिये। कुछ मनीषी पुरुष पचीस तत्त्वोंको ही तत्त्व कहते हैं; परंतु दूसरे विद्वानोंने चौबीस जड तत्त्वोंको तो तत्त्व कहा है और पचीसवें चेतन परमात्माको निस्तत्त्व (तत्त्वसे भिन्न) बताया है। यह चैतन्य ही परमात्माका लक्षण है। महत्तत््व आदि जो विकार हैं, वे क्षरतत्त्व हैं और परम पुरुष परमात्मा उन “क्षर” तत्त्वोंसे भिन्न उनका सनातन आधार है
tattvanistattvayor etat pṛthag eva nidarśanam | pañcaviṃśatisargaṃ tu tattvam āhur manīṣiṇaḥ ||
ความรู้คือความตระหนักในความเป็นหนึ่ง; ส่วนการยึดถือความเป็นหลายว่าเป็นที่สุดนั้นคืออวิชชา นี่คือเครื่องหมายที่ทำให้เข้าใจได้ว่า ‘ตัตตวะ’ และ ‘นิตัตตวะ’ แยกจากกันอย่างไร บางฤๅษีผู้รู้กล่าวว่าหลักยี่สิบห้าประการทั้งหมดเป็น ‘ตัตตวะ’; แต่อีกพวกหนึ่งถือว่าหลักยี่สิบสี่อันเป็นสิ่งไร้จิตเป็น ‘ตัตตวะ’ และหลักที่ยี่สิบห้า—อาตมันสูงสุดผู้มีจิต—เป็น ‘นิตัตตวะ’ คืออยู่เหนือหมวดหมู่ที่แปรผัน เมื่อบุคคลตั้งมั่นอยู่ในความจริงที่ยี่สิบห้านั้น สภาพของเขาย่อมถูกกล่าวว่าเลิศ และความประพฤติของเขาย่อมถือว่าชอบแท้
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes between perishable categories (tattvas as analyzable principles) and the transcendent conscious reality. Some count 25 principles as tattva; others treat the 24 insentient evolutes as tattva and the 25th, the Supreme Self, as beyond them. Ethically, true right conduct is grounded in abiding in that highest reality; unity (ekatva) is knowledge, while taking multiplicity as ultimate is ignorance.
In Śānti Parva’s instructional discourse, Vasiṣṭha is teaching a listener about metaphysical discernment and its moral consequence: recognizing the Supreme Self as distinct from changing constituents leads to an ‘excellent state’ and proper conduct.