Shloka 47

अव्यक्त-गुण-पुरुषविवेकः | Avyakta, Guṇas, and Discrimination of Puruṣa

Devanagari script

अलिड्जा प्रकृतिं त्वाहुर्लिज्जिरनुमिमीमहे । तथैव पौरुषं लिड्रमनुमानाद्धि मन्यते,मुनिगण प्रकृतिको लिंगरहित बताते हैं; किंतु हमलोग विशेष हेतुओंके द्वारा ही उसका अनुमान कर सकते हैं। इसी प्रकार अनुमानद्वारा ही हमें पुरुषके स्वरूपका अर्थात्‌ उसके होनेका ज्ञान होता है

Translation

หมู่มุนีกล่าวว่า ปรกฤติไร้ลิงคะ (ไร้เครื่องหมาย) แต่เราย่อมรู้ได้ด้วยการอนุมานจากลิงคะคือเครื่องหมายต่าง ๆ ฉันใด ความมีอยู่ของปุรุษก็ย่อมรู้ได้ด้วยอนุมานฉันนั้น

Word by Word

अलिङ्गाम्without a mark/attribute; uncharacterized

प्रकृतिम्Prakṛti; nature (primordial matter)

तुbut; however

आहुःthey say; they have declared

लिङ्गिनःthose possessing marks/attributes; the marked ones

अनुमिमीमहेwe infer; we ascertain by inference

तथाthus; in the same way

एवindeed; just; only

पौरुषम्the Puruṣa-principle; the masculine/spirit principle

लिङ्गम्mark; sign; characteristic

अनुमानात्from inference; by means of inference

हिindeed; for

मन्यतेis thought/considered; one thinks

Speaker

वसिष्ठ उवाच

Character Dynamics

Dharma Sankata (Moral Dilemma)

Verse Rasa (Emotional Essence)

Philosophical Teaching

Political Layer

Geographic Context

Meter (Chandas)

Sandhi Notes