Shloka 36
अव्यक्त-गुण-पुरुषविवेकः | Avyakta, Guṇas, and Discrimination of Puruṣa
एवं द्वन्द्चान्यथैतानि समावर्तन्ति नित्यश: । ममैवैतानि जायन्ते धावन्ते तानि मामिति,इस प्रकार प्रकृतिकी प्रेरणासे स्वभावत: सुख-दुःखादि द्वन्द्"ोंकी सदा पुनरावृत्ति होती रहती है; किंतु जीवात्मा अज्ञानवश यह मान बैठता है कि ये सारे द्वन्द्ध मुझपर ही धावा करते हैं और मुझे इनसे निस्तार पानेकी चेष्टा करनी चाहिये। (ऐसा मानकर वह दुखी होता है) नरेश्वर! प्रकृतिसे संयुक्त हुआ पुरुष अज्ञानवश यह मान लेता है कि मैं देवलोकमें जाकर अपने समस्त प्रण्योंक फलका उपभोग करूँगा और पूर्वजन्मके किये हुए शुभाशुभ कर्मोंका जो फल प्रकट हो रहा है, उसे यहीं भोगूँगा
evaṁ dvandvān yathaitāni samāvartanti nityaśaḥ | mamaivaitāni jāyante dhāvante tāni mām iti ||
ดังนี้ คู่ตรงข้ามทั้งหลาย—เช่น สุขและทุกข์—ย่อมเวียนกลับมาไม่ขาดสายตามแรงแห่งสภาวะของตน แต่ชีวาตมันด้วยอวิชชากลับคิดว่า ‘สิ่งเหล่านี้เกิดขึ้นเพื่อเราเท่านั้น สิ่งเหล่านี้พุ่งเข้าหาเรา’ ครั้นยึดว่าเป็นเรื่องของตน ก็เดือดร้อนกระวนกระวายและดิ้นรนจะหนีให้พ้น แท้จริงแล้ว บุรุษผู้ประกอบด้วยปรกฤตินั่นเองที่หลงสร้างความคิดเช่นนี้—ว่า ‘เราจะไปสู่เทวโลกเพื่อเสวยผลแห่งกรรมทั้งปวง’ หรือว่า ‘เราจะเสวยผลที่ปรากฏแล้วของกรรมดีกรรมชั่วจากชาติปางก่อน ณ ที่นี่เอง’
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Dualities like pleasure and pain recur naturally; suffering intensifies when the self appropriates them as ‘happening to me.’ This egoic misreading, rooted in ignorance and identification with Prakṛti, fuels anxiety about escaping experiences and about enjoying or fearing karmic results.
Vasiṣṭha instructs a kingly listener (addressed as ‘Nareśvara’) in a reflective, philosophical discourse. He explains how the embodied person misconstrues recurring life-experiences as personal attacks and spins expectations about heavenly enjoyment and karmic fruition, thereby remaining bound to distress.