Shloka 24
Adhyāya 302: Guṇa-vicāra, Gati-bheda, and the Imperishable State
Yājñavalkya–Janaka
भूतसर्गमहड्कारात् तृतीयं विद्धि पार्थिव । अहड्कारेषु सर्वेषु चतुर्थ विद्धि वैकृतम्,पृथ्वीनाथ! अहंकारसे जो सूक्ष्म भूतोंकी सृष्टि होती है उसे तीसरा सर्ग समझो। सात्विक, राजस और तामस भेदसे तीन प्रकारके अहंकारोंसे जो चौथी सृष्टि उत्पन्न होती है, उसे वैकृत-सर्ग समझो
bhūtasargamahaṅkārāt tṛtīyaṁ viddhi pārthiva | ahaṅkāreṣu sarveṣu caturthaṁ viddhi vaikṛtam, pṛthvīnatha ||
วสิษฐะกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา พึงรู้เถิดว่า สรรค์สร้างลำดับที่สามบังเกิดจากอะหังการะ—หลักแห่ง ‘ความเป็นเรา’—จากนั้นจึงแผ่กำเนิดธาตุอันละเอียดทั้งหลาย และข้าแต่เจ้าแห่งแผ่นดิน พึงรู้ด้วยว่า สรรค์สร้างลำดับที่สี่เรียกว่า ‘ไวกริตะ’ คือการก่อเกิดอันจำแนกแตกต่างซึ่งผุดขึ้นจากอะหังการะทุกภาวะ—สัตตวะ ราชส และตามส”
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse maps creation in Sāṅkhya terms: from ahaṅkāra arises the emanation of subtle elements (a ‘third’ creation), and from the differentiated modes of ahaṅkāra—sāttvika, rājasa, and tāmasa—arises the ‘vaikṛta’ (derivative/modified) creation. The ethical thrust is that understanding the mind’s ego-principle as a cosmic process helps loosen personal identification and supports detachment and liberation.
In Śānti Parva’s didactic setting, Vasiṣṭha instructs a king on metaphysical doctrine. Here he classifies stages of creation, naming the third as the element-emanation from ahaṅkāra and the fourth as the vaikṛta creation produced through the three guṇa-conditioned forms of ahaṅkāra.