Shloka 96
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
प्रकृतिं चाप्यतिक्रम्य गच्छत्यात्मानमव्ययम् | परं नारायणात्मान निर्दद प्रकृते: परम्,भरतनन्दन! धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर! परब्रह्म परमात्मा सात््विक, राजस और तामस गुणोंको एवं बुद्धि, मन, आकाश, वायु, तेज, जल, और पृथ्वी-इन सबके सम्पूर्ण गुणोंको तथा अन्य सब वस्तुओंको भी अपने गुणोंद्वारा व्याप्त करके सभी क्षेत्रज्ञों (जीवात्माओं) में स्थित हैं, प्रभो! जैसे शिष्य अपने गुरुके पीछे चलते हैं, उसी प्रकार मन, इन्द्रियाँ और शुभाशुभ कर्म भी उस जीवात्माके पीछे-पीछे चलते हैं। जब जीवात्मा इन्द्रियों और प्रकृतिको भी लाँचकर जाता है, तब उस नारायणस्वरूप अविनाशी परमात्माको प्राप्त हो जाता है, जो द्वन्द्ररहित और मायासे अतीत है
prakṛtiṃ cāpyatikramya gacchaty ātmānam avyayam | paraṃ nārāyaṇātmānaṃ nirdvandvaṃ prakṛteḥ param | bharatanandana dharmātmā rājā yudhiṣṭhira |
ภีษมะกล่าวว่า— เมื่ออาตมันปัจเจกก้าวล่วงแม้ปรกฤติ (ธรรมชาติฝ่ายวัตถุ) ไปได้แล้ว ก็ย่อมดำเนินสู่ “อาตมันอันไม่เสื่อมสูญ” คือภาวะสูงสุดอันมีนารายณ์เป็นสภาวะ ปราศจากทวิภาวะทั้งปวง และอยู่เหนือปรกฤติ. โอ้ผู้เป็นความปีติแห่งวงศ์ภารตะ โอ้พระราชายุธิษฐิระผู้ทรงธรรม! พรหมันสูงสุดนั้น—ปรมาตมัน—แผ่ซ่านครอบคลุมคุณทั้งสาม คือสัตตวะ รชัส ตมัส และยังครอบคลุมคุณทั้งสิ้นของพุทธิ มนัส อากาศ วายุ เตชัส ชล และปฤถิวี ตลอดจนสรรพสิ่งทั้งปวง ด้วยอานุภาพของพระองค์เอง ทั้งยังสถิตอยู่ภายในกษेत्रชญะทั้งหลาย (ดวงชีวะผู้รู้แห่งสนาม). ดุจศิษย์ติดตามครูอยู่เบื้องหลัง ฉันใด มนัส อินทรีย์ และกรรมอันเป็นมงคลหรืออัปมงคล ก็ย่อมติดตามดวงชีวะผู้ทรงกายฉันนั้น. ครั้นเมื่อดวงชีวะละทิ้งอินทรีย์และปรกฤติแล้ว ก็ย่อมบรรลุปรมาตมันอันไม่พินาศ ผู้มีรูปเป็นนารายณ์—อยู่เหนือมายา และไม่ถูกแตะต้องด้วยคู่ตรงข้ามทั้งหลาย.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Liberation is described as the self’s transcendence of Prakṛti and the senses, culminating in realization/attainment of the imperishable Supreme—Nārāyaṇa—who is beyond the guṇas and all dualities. Ethical causality (śubha-aśubha karma) follows the embodied self, so freedom requires going beyond identification with mind, senses, and material nature.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues his post-war teaching to King Yudhiṣṭhira, explaining the metaphysical structure of reality (guṇas, elements, mind/intellect) and how the jīva is accompanied by mind, senses, and karma, until—through transcendence—it reaches the Supreme Nārāyaṇa, beyond māyā and duality.