Shloka 71
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
वेदान्तगमनद्दीपं सर्वभूतदयोदधिम् | मोक्षदुर्लाभविषयं वडवामुखसागरम्,शत्रुसूदन! तदनन्तर वे सिद्ध यति प्रज्ञारूपी नौकाके द्वारा उस संसाररूपी घोर सागरको तर जाते हैं, जिसमें दुःखरूपी जल भरा है। चिन्ता और शोकके बड़े-बड़े कुण्ड हैं। नाना प्रकारके रोग और मृत्यु विशाल ग्राहोंके समान हैं। महान् भय ही महानागोंके समान हैं। तमोगुण कछुए और रजोगुण मछलियाँ हैं। स्नेह ही कीचड़ है। बुढ़ापा ही उससे पार होनेमें कठिनाई है। ज्ञान ही उसका द्वीप है। नाना प्रकारके कर्मोद्वारा वह अगाध बना हुआ है। सत्य ही उसका तीर है। नियम-व्रत आदि स्थिरता है। हिंसा ही उसका शीघ्रगामी महान् वेग है। वह नाना प्रकारके रसोंका भण्डार है। अनेक प्रकारकी प्रीतियाँ ही उस भवसागरके महारत्न हैं। दुःख और संताप ही वहाँकी वायु है। शोक और तृष्णाकी बड़ी-बड़ी भँवरें उठती रहती हैं। तीव्र व्याधियाँ उसके भीतर रहनेवाले महान् जलहस्ती हैं। हड्डियाँ ही उसके घाट हैं। कफ फेन हैं। दान मोतियोंकी राशि हैं। रक्त उसके कुण्डमें रहनेवाले मूँगा हैं। हँसना और चिल्लाना ही उस सागरकी गम्भीर गर्जना है। अनेक प्रकारके अज्ञान ही इसे अत्यन्त दुस्तर बनाये हुए हैं। रोदनजनित आँसू ही उसमें मलिन खारे जलके समान हैं। आसक्तियोंका त्याग ही उसमें परम आश्रय या दूसरा तट है। स्त्री-पुत्र जोंकके समान हैं। मित्र और बन्धु-बान्धव तटवर्ती नगर हैं। अहिंसा और सत्य उसकी सीमा हैं। प्राणोंका परित्याग ही उसकी उत्ताल तरंगें हैं। वेदान्तज्ञान द्वीप है। समस्त प्राणियोंके प्रति दयाभाव इसकी जलराशि हैं। मोक्ष उसमें दुर्लभ विषय है और नाना प्रकारके संताप उस संसारसागरके बड़वानल हैं। भरतनन्दन! उससे पार होकर वे आकाशस्वरूप निर्मल परब्रह्ममें प्रवेश कर जाते हैं
vedāntagamana-dīpaṁ sarvabhūta-dayodadhim | mokṣa-durlābha-viṣayaṁ vaḍavāmukha-sāgaram, śatrusūdana! |
ภีษมะกล่าวว่า “โอ้ ศัตรุสูทนะ! มหาสมุทรแห่งภพนี้ดุจทะเลกว้างใหญ่—ประทีปนำทางคือหนทางแห่งเวทานตะ; สายน้ำคือความกรุณาต่อสรรพสัตว์; ‘สิ่งที่มุ่งหมาย’ คือโมกษะซึ่งได้ยากยิ่ง; และไฟใต้น้ำอันเร้นลับคือความเร่าร้อนแห่งทุกข์นานาประการ. ครั้นแล้ว ฤๅษีผู้สำเร็จ—ยติผู้มั่นคง—ย่อมข้ามมหาสมุทรอันน่ากลัวนั้นด้วยเรือคือปัญญา. ที่นั่นเต็มด้วยน้ำแห่งความทุกข์; มีบ่อใหญ่ลึกคือความกังวลและความโศก; โรคภัยและความตายดุจจระเข้มหึมา; ความหวาดกลัวใหญ่ดุจพญานาค; ตมะดุจเต่า และรชัสดุจปลา; ความยึดติดคือโคลนตม; ความชราคืออุปสรรคแห่งการข้าม; ญาณคือเกาะ; กรรมอเนกทำให้ลึกหยั่งไม่ถึง; สัตยะคือฝั่ง; ศีลวัตรและข้อสำรวมคือความมั่นคง; ความรุนแรงคือกระแสน้ำเชี่ยวอันทรงพลัง; เป็นคลังแห่งรสนานา; ความรักหลากหลายคือรัตนะใหญ่; ความทุกข์และความร้อนรุ่มคือสายลม; วังวนแห่งโศกและตัณหาผุดขึ้นไม่ขาด; โรคแรงดุจช้างน้ำใหญ่ในนั้น; กระดูกคือท่าน้ำ; เสมหะคือฟอง; ทานคือกองมุก; โลหิตคือปะการังในบ่อ; เสียงหัวเราะและเสียงร้องคือคำรามลึกของทะเล; อวิชชาหลายประการทำให้ข้ามได้ยากยิ่ง; น้ำตาแห่งคร่ำครวญดุจน้ำเค็มขุ่นมัว. การสละความยึดติดคือที่พึ่งสูงสุด—ฝั่งอีกด้าน; ภรรยาและบุตรดุจปลิง; มิตรและญาติดุจนครริมฝั่ง; อหิงสาและสัตยะคือเขตแดน; การสละชีวิตคือคลื่นสูงตระหง่าน. ครั้นข้ามได้แล้ว เขาย่อมเข้าสู่พรหมันสูงสุดอันไร้มลทิน บริสุทธิ์ดุจท้องฟ้า”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Saṁsāra is portrayed as a perilous ocean made difficult by ignorance, attachment, fear, and the forces of rajas and tamas. The means of crossing is prajñā (discriminating wisdom) grounded in Vedānta, supported by ethical disciplines such as truth and non-violence, and completed by renunciation of attachments—culminating in entry into the pure, sky-like Brahman.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs the listener (addressing Kṛṣṇa as Śatrusūdana) using an extended allegory: the world is a sea filled with dangers (disease, death, grief, craving), while virtues and spiritual knowledge form the aids (shore of truth, firmness of vows, island of knowledge). He concludes that perfected sages cross this ocean by the boat of wisdom and attain Brahman.