Shloka 41
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय नृपते पुनः । गतासूनां च कौन्तेय देहान् दृष्टवा तथाशुभान्,नरेश्वर! शब्द-स्पर्श आदि विषय दुःखरूप ही हैं, इस बातको जाने। कुन्तीनन्दन! जिनके प्राण चले जाते हैं, उन मनुष्योंके शरीरोंकी जो अशुभ एवं बीभत्स दशा होती है, उसपर भी दृष्टिपात करे
viṣayāṇāṃ ca daurātmyaṃ vijñāya nṛpate punaḥ | gatāsūnāṃ ca kaunteya dehān dṛṣṭvā tathāśubhān ||
ภีษมะกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา จงรู้ให้ชัดอีกครั้งถึงความชั่วร้ายและความเป็นพิษภัยของอารมณ์แห่งอินทรีย์ทั้งหลาย และโอรสแห่งกุนตี จงเพ่งดูร่างมนุษย์เมื่อสิ้นลมหายใจแล้วว่าแปรเป็นสิ่งอัปมงคลและน่ารังเกียจเพียงใด ให้ปัญญานั้นหันจิตออกจากความยึดติด สิ่งที่ไล่ตามว่าเป็นสุข ย่อมลงท้ายด้วยทุกข์และความเสื่อมสลาย เพราะฉะนั้นจงแสวงหาคุณอันสูงยิ่งเถิด”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Sense-objects (sound, touch, etc.) are intrinsically unreliable and lead to suffering; contemplating the repulsive decay of the body after death strengthens dispassion and supports a dharmic turn toward higher aims rather than sensual attachment.
In the Shanti Parva’s instruction to Yudhishthira, Bhishma urges the king to reflect on two realities—how sense pleasures corrupt and how the body becomes inauspicious after death—so that Yudhishthira may cultivate detachment and govern and live with clearer ethical priorities.