Shloka 50
Saṃhāra-krama (The Sequence of Cosmic Dissolution) — Yājñavalkya’s Discourse
पृथ्वीनाथ! नृपश्रेष्ठ) काम
bhīṣma uvāca | pṛthvīnātha nṛpaśreṣṭha kāmaṁ krodhaṁ śītoṣṇe varṣāṁ bhayaṁ śokaṁ śvāsaṁ manuṣyāṇāṁ priyān viṣayān durjayam asantoṣaṁ ghorāṁ tṛṣṇāṁ sparśaṁ nidrāṁ tathā durjayam ālasyam jitvā vītarāgo mahān uttama-buddhi-yukto mahātmā yogī svādhyāyaṁ ca dhyānaṁ ca sampādya buddhyā sūkṣmam ātmānaṁ sākṣātkurvanti || durgas tv eṣa mataḥ panthā brāhmaṇānāṁ vipaścitām | yaḥ kaścid vrajati hy asmin kṣemeṇa bharatarṣabha ||
ภีษมะกล่าวว่า—โอ้เจ้าแห่งแผ่นดิน ผู้เป็นยอดแห่งกษัตริย์ เมื่อผู้ใดพิชิตกามและโทสะ ความหนาวและความร้อน ฝน ความหวาดกลัวและความโศก ลมหายใจอันกระสับกระส่าย อารมณ์แห่งอินทรีย์ที่มนุษย์เห็นว่าน่ารัก ความไม่พอใจอันยากจะข่ม ความกระหายอันดุร้าย ความลุ่มหลงในสัมผัส การหลับใหล และความเกียจคร้านอันดื้อดึงแล้ว ผู้นั้นย่อมเป็นผู้สิ้นความยึดติด โยคีมหาตมะผู้มีปัญญาสูงและละเอียด ย่อมบำเพ็ญสวาธยายะและสมาธิภาวนา และด้วยกำลังแห่งวิจารณญาณย่อมประจักษ์อาตมันอันละเอียดโดยตรง แต่โอ้ผู้ประเสริฐแห่งภารตะ พราหมณ์ผู้รู้ทั้งหลายเห็นว่าหนทางแห่งโยคะนี้ยากดุจป้อมปราการ มีเพียงผู้ที่หาได้ยากยิ่งเท่านั้นที่ข้ามผ่านได้โดยสวัสดีและสำเร็จ
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Liberation-oriented yoga requires victory over inner enemies (desire, anger, discontent, craving) and bodily/mental pulls (sleep, laziness, attraction to sense-objects), along with endurance of opposites (cold/heat, rain, fear, grief). Through svādhyāya and dhyāna, guided by buddhi (discernment), the yogin gains direct realization of the subtle Self; however, the tradition acknowledges this path is exceptionally difficult and only rarely completed safely.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising Yudhishthira on the disciplines that lead to peace and the highest good. Here he describes the rigorous yogic path—its required conquests and practices—and adds a sober assessment: even learned Brahmanas call it hard to traverse, and only a few succeed.