Shloka 45
अव्यक्तकालमान-निर्णयः
Measures of Time from the Unmanifest; Creation, Elements, and the Primacy of Mind
भीष्म उवाच (इत्युक्त्वा परमो देवो भगवान् नित्य अव्यय: । साथ्यर्देवगणै: सार्थ दिवमेवारुरोह सः ।।
bhīṣma uvāca | ity uktvā paramo devo bhagavān nityo 'vyayaḥ | sādhya-devagaṇaiḥ sārthaṃ divam evārurōha saḥ || etad yaśasyam āyuṣyaṃ puṇyaṃ svargāya ca dhruvam | darśitaṃ devadevena parameṇāvyayena ca || saṃvāda ity ayaṃ śreṣṭhaḥ sādhyanāṃ parikīrtitaḥ | kṣetraṃ vai karmaṇāṃ yoniḥ sadbhāvaḥ satyam ucyate ||
ภีษมะกล่าวว่า—“ครั้นตรัสดังนี้แล้ว พระผู้เป็นเจ้าสูงสุด ผู้เป็นสิริมงคล เป็นนิตย์ และไม่เสื่อมสลาย คือพระพรหม พร้อมด้วยหมู่เทพสาธยะ ก็เสด็จขึ้นสู่สวรรค์. คำสอนอันศักดิ์สิทธิ์นี้ ซึ่งพระผู้เป็นเจ้าเหนือเทพทั้งปวง ผู้สูงสุดและไม่แปรผันได้ทรงเปิดเผย ย่อมเพิ่มเกียรติยศและอายุยืน และเป็นหนทางอันแน่นอนเพื่อบรรลุสวรรค์. ดังนั้น โอ้ยุธิษฐิระ เราได้เล่าแก่ท่านแล้วถึงบทสนทนาอันประเสริฐของหงส์ (หังสะ) กับเหล่าเทพสาธยะ. แท้จริง กายนี้เป็นทั้งทุ่งและครรภ์แห่งกรรม และ ‘สัจจะ’ นั้นคือสิ่งที่เรียกว่า สัทภาวะ—ภาวะแห่งใจอันแท้จริงและบริสุทธิ์.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse concludes a didactic dialogue by affirming that the body is the locus where karma is generated and borne, and that ‘truth’ is identified with sadbhāva—genuine being or right inner disposition. It also frames the teaching as merit-producing, fame- and life-enhancing, and a reliable means toward heaven.
Bhīṣma reports that after delivering the instruction, Brahmā—described as eternal and imperishable—departs upward to heaven along with the Sādhya deities. Bhīṣma then tells Yudhiṣṭhira that he has finished recounting the excellent Haṃsa–Sādhya dialogue and summarizes its concluding doctrinal point about body, action, and truth.