Shloka 12
जब आयु समाप्त हो जाती है तभी देहधारी जीव पंचत्वको प्राप्त होता है। यह बिना कारणके भी हो जाता है और कभी विभिन्न कारणोंसे उपपादित होता है ।। तथा शरीरं भवति देहाद् येनोपपादितम् | अध्वानं गतवश्चायं प्राप्तश्नायं गृहाद् गृहम्,जो लोग देहको पाकर हठपूर्वक उसका परित्याग कर देते हैं, उनको पूर्ववत् ही यातनामय शरीरकी प्राप्ति होती है। ऐसे लोग (मोक्षके साधनरूप मनुष्यशरीरको पाकर भी आत्महत्याके कारण उस लाभसे वंचित हो) एक घरसे दूसरे घरमें जानेवाले मनुष्यके समान एक शरीरसे दूसरे शरीरको प्राप्त होते हैं
yadā āyuḥ samāptā bhavati tadā dehadhārī jīvaḥ pañcatvaṃ prāpnoti | etad akāraṇam api bhavati, kadācid vividha-kāraṇaiḥ upapāditam | tathā śarīraṃ bhavati dehād yena upapāditam | adhvānaṃ gatavaś cāyaṃ prāptaś cāyaṃ gṛhād gṛham | ye tu dehaṃ prāpya haṭhapūrvakaṃ tasya parityāgaṃ kurvanti, teṣāṃ pūrvavad eva yātanāmaya-śarīra-prāptir bhavati | te manuṣya-śarīraṃ mokṣa-sādhanam api prāpya ātmahatyā-kāraṇāt tasya lābhāt vañcitāḥ, gṛhād gṛhaṃ gacchato manuṣyasyeva dehād dehaṃ prāpya saṃsaranti |
ปราศรกล่าวว่า “เมื่ออายุขัยที่กำหนดไว้สิ้นสุดลง สัตว์ผู้มีร่างกายย่อมถึง ‘ปัญจัตวะ’—กลับสู่ธาตุทั้งห้า คือความตาย บางคราวสิ่งนี้เกิดขึ้นราวกับไร้เหตุอันประจักษ์ และบางคราวก็อธิบายว่าเกิดจากเหตุปัจจัยนานาประการ อีกทั้งกายย่อมถูกปรุงแต่งตามฐานเหตุที่ก่อให้เกิดกายนั้น ดังนี้สัตว์นี้ถูกขับเคลื่อนไปบนหนทางแห่งสังสารวัฏ เที่ยวไปดุจคนย้ายจากเรือนหนึ่งสู่อีกเรือนหนึ่ง ผู้ใดได้กายแล้วกลับละทิ้งด้วยกำลัง—ด้วยการทำลายตนเอง—ผู้นั้นย่อมได้กายอันเป็นทุกข์กลับมาอีกดังเดิม แม้ได้กายมนุษย์ซึ่งเป็นเครื่องมือแห่งโมกษะ ก็ถูกพรากประโยชน์นั้นไปด้วยการฆ่าตนเอง; ดุจคนย้ายเรือน เขาย่อมย้ายจากกายหนึ่งสู่อีกกายหนึ่ง”
पराशर उवाच
Educational Q&A
Death occurs when lifespan is exhausted, and the human body is a rare means for liberation; therefore forcibly abandoning the body (ātmahatyā) leads not to freedom but to continued transmigration and the attainment of a painful embodiment.
Parāśara is instructing about the mechanics and ethics of death and rebirth: ordinary death follows the completion of lifespan, while self-inflicted death results in renewed suffering and continued movement from one ‘house’ (body) to another.