Shloka 40
Haṃsa–Sādhya Saṃvāda: Satya, Dama, Kṣamā and the Discipline of Speech
पुंस्त्वोपघातं कालेन दर्शनोपरमं तथा । बाधिरय॑ प्राणमन्दत्वं यः पश्यति स मुच्यते,“समय आनेपर पुरुषत्व नष्ट हो जाता है, आँखोंसे दिखायी नहीं देता है, कान बहरे हो जाते हैं और प्राणशक्ति अत्यन्त क्षीण हो जाती है। इन सब बातोंको जो सदा देखता और इनपर विचार करता रहता है, वह संसार-बन्धनसे मुक्त हो जाता है”
puṁstvopaghātaṁ kālena darśanoparamaṁ tathā | bādhiryaṁ prāṇamandatvaṁ yaḥ paśyati sa mucyate ||
ภีษมะกล่าวว่า “เมื่อกาลเวลาล่วงไป ความองอาจของบุรุษย่อมเสื่อมสลาย; การมองเห็นก็ถึงคราวดับ; การได้ยินแปรเป็นความหูหนวก; และพลังชีวิตอ่อนแรงยิ่งนัก ผู้ใดเฝ้าพิจารณาความจริงเหล่านี้อย่างสม่ำเสมอและใคร่ครวญอยู่เสมอ ผู้นั้นย่อมหลุดพ้นจากพันธนาการแห่งโลกีย์.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Contemplation of impermanence—how time inevitably erodes strength, senses, and vitality—cultivates dispassion (vairāgya) and loosens attachment, leading toward liberation from saṁsāra.
In the Śānti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on dharma and the path to inner peace; here he emphasizes reflective awareness of aging and decline as a practical means to detach from worldly clinging.