Shloka 33
Haṃsa–Sādhya Saṃvāda: Satya, Dama, Kṣamā and the Discipline of Speech
अग्नीषोमाविदं सर्वमिति यश्चानुपश्यति । न च संस्पृश्यते भावैरद्धुतैर्मुक्त एव सः,“जो इस सम्पूर्ण जगत्को अग्नि और सोम (भोक्ता और भोज्य) रूप ही देखता है और स्वयंको उनसे भिन्न समझता है, उसे मायाके अद्भुत भाव--सुख-दुःख आदि छू नहीं सकते। वह सर्वथा मुक्त ही है”
agnīṣomāv idaṃ sarvam iti yaścānupaśyati | na ca saṃspṛśyate bhāvair adbhutair mukta eva saḥ ||
ผู้ใดพิจารณาเห็นตามจริงว่าโลกทั้งปวงนี้เป็นเพียง ‘อัคนีและโสมะ’—คือคู่แห่งผู้เสวยและสิ่งที่ถูกเสวย—และรู้ว่าตนต่างจากสิ่งทั้งสองนั้น ย่อมไม่ถูกต้องด้วยความแปรผันอันน่าอัศจรรย์ของมายา เช่น สุขและทุกข์. ผู้นั้นเป็นผู้หลุดพ้นโดยสิ้นเชิง.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Liberation is described as the state of one who sees the world as a play of paired principles (Agni–Soma, read as enjoyer–enjoyed) while recognizing the Self as distinct from these changing experiences; therefore pleasure, pain, and other māyā-born states do not bind or disturb.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising Yudhiṣṭhira on the path of peace and release after the war, presenting a contemplative vision that weakens attachment to worldly experience and points toward mokṣa.