Shloka 25
'ऐसा जानकर इस संसारमें कौन किसका है, इस बातका भलीभाँति विचार करके अपने मनको मोक्षमें लगा दो और साथ ही पुनः इस बातपर ध्यान दो” ।। क्षुत्पिपासादयों भावा जिता यस्येह देहिन: । क्रोधो लोभस्तथा मोह: सत्त्ववान् मुक्त एव सः,“जिसने क्षुधा, पिपासा, क्रोध, लोभ और मोह आदि भावोंपर विजय पा ली है, वह सत्त्वसम्पन्न पुरुष सदा मुक्त ही है”
bhīṣma uvāca | kṣutpipāsādayo bhāvā jitā yasyeha dehinaḥ | krodho lobhas tathā mohaḥ sattvavān mukta eva saḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า—เมื่อรู้ความจริงว่าในวัฏสงสารนี้แท้จริงแล้วผู้ใดก็หาได้เป็นของผู้ใดไม่ จงพิจารณาให้ถ่องแท้ ตั้งจิตไว้ในโมกษะ และระลึกข้อนี้ซ้ำแล้วซ้ำเล่า ผู้ใดเมื่อยังมีร่างกายในโลกนี้ได้ชนะความเร่าร้อนเริ่มแต่ความหิวและความกระหาย ตลอดจนโทสะ โลภะ และโมหะ—ผู้นั้นผู้เปี่ยมด้วยสัทตวะ ย่อมเป็นผู้หลุดพ้นอยู่แล้วแม้ในที่นี้
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Liberation is grounded in inner conquest: mastering bodily urges (hunger, thirst) and mental afflictions (anger, greed, delusion). One who is established in sattva—clarity and steadiness—can be considered free even while living in the world.
In the Shanti Parva’s instruction on peace and liberation, Bhishma advises the listener to reflect on the non-possessive nature of worldly relations (“who belongs to whom?”) and to direct the mind toward moksha, emphasizing practical signs of inner freedom through victory over key impulses.