Shloka 10
जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः
Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry
शब्दश्रोत्रे तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम् । रस: स्नेहश्न जिह्ना च अपामेते गुणा: स्मृता:
śabdaśrotre tathā khāni trayam ākāśayonijam | rasaḥ snehaś ca jihvā ca apām ete guṇāḥ smṛtāḥ ||
เสียง อินทรีย์แห่งการได้ยิน และช่องเปิดทั้งปวงแห่งกาย—ทั้งสามนี้กล่าวว่าเกิดจากอากาศธาตุ (อากาศ/อีเธอร์). ส่วนรส ความชุ่มชื้นลื่นไหล และลิ้น—ทั้งสามนี้ระลึกกันว่าเป็นคุณของอปธาตุ (ธาตุน้ำ).
भीष्म उवाच
Educational Q&A
That sensory qualities and organs correspond to specific elements: ākāśa is characterized by sound and gives rise to hearing and bodily apertures, while water is characterized by taste and moisture and is linked with the tongue. This frames embodiment as an ordered system useful for self-knowledge and detachment.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and allied philosophical topics. Here he is presenting an elemental analysis (bhūta-guṇa/indriya mapping) as part of a broader teaching on understanding the body, perception, and the constituents of experience.