Shloka 53
वृत्ति-सत्सङ्ग-दान-धर्म
Livelihood, Virtuous Association, and Ethics of Giving
खोरक: सौरभेयाणामूषरं पृथिवीतले । पशूनामपि धर्मज्ञ दृष्टिप्रत्यवरोधनम्,हाथियोंके मस्तकमें जो ताप या पीड़ा होती है, वही उनका ज्वर है। पर्वतोंका ज्वर शिलाजीतके रूपमें प्रकट होता है। सेवारको पानीका ज्वर समझना चाहिये। सर्पोंका ज्वर केंचुल है। गाय-बैलोंके खुरोंमें जो खोरक नामवाला रोग होता है, वही उनका ज्वर है। पृथ्वीका ज्वर ऊसरके रूपमें प्रकट होता है। धर्मज्ञ युधिष्ठिर! पशुओंकी दृष्टि-शक्तिका जो अवरोध होता है, वह भी उनका ज्वर ही है
bhīṣma uvāca | khorakaḥ saurabheyāṇām ūṣaraṃ pṛthivītale | paśūnām api dharmajña dṛṣṭi-pratyavarodhanam ||
ภีษมะกล่าวว่า—ในโคและกระทิง โรคที่กีบเท้าซึ่งเรียกว่า “โครกะ” นั่นแลคือไข้ของมัน บนผิวพิภพ พื้นดินเค็มแห้งแล้งเป็นดงดอน (อูษระ) เรียกว่าไข้ของแผ่นดิน และโอ้ ผู้รู้ธรรม แม้การที่สัตว์ทั้งหลายมีพลังการมองเห็นถูกกีดขวาง ก็พึงเข้าใจว่าเป็นไข้ของมันเช่นกัน
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma frames ‘fever’ as a broad principle of affliction: each class of beings (animals, the earth itself) has characteristic forms of disorder. The ethical point is to cultivate discerning awareness of suffering in all beings and to understand that harm and imbalance manifest in many subtle ways, not only as obvious illness.
In the Shanti Parva’s instruction to Yudhiṣṭhira, Bhishma continues a didactic explanation that catalogs how ‘jvara’ (fever/affliction) appears differently across beings. Here he identifies hoof-disease in cattle, barren saline land as the earth’s affliction, and impairment of animals’ vision as another form of their ‘fever.’