Shloka 46
श्रेयो-धर्मकर्मविचारः
Inquiry into Śreyas, Dharma, and Karma
अष्टौ च षष्टिं च शतानि चैव मनोनिरुद्धानि महाद्युतीनाम् । शुक्लस्य वर्णस्य परा गतिर्या त्रीण्येव रुद्धानि महानुभाव,“महानुभाव वृत्रासुर! प्रकृति, महत्तत््व, अहंकार और पंचतन्मात्राएँ--ये आठ, तथा दूसरे साठ- तत्त्व और इनकी जो सैकड़ों वृत्तियाँ हैं--ये सब महातेजस्वी योगियोंके मनके द्वारा अवरुद्ध की हुई होती हैं तथा सत्त्व, रज और तम--इन तीनों गुणोंको भी वे अवरुद्ध कर देते हैं। अतः शुक्लवर्णवाले (सनकादिकोंके समान सिद्ध) पुरुषको जो उत्तम गति प्राप्त होती है, वही उन योगियोंको मिलती है
aṣṭau ca ṣaṣṭiṃ ca śatāni caiva manoniruddhāni mahādyutīnām | śuklasya varṇasya parā gatir yā trīṇy eva ruddhāni mahānubhāva ||
ภีษมะกล่าวว่า— โยคีผู้รุ่งเรืองด้วยเดชยิ่ง ย่อมข่มไว้ด้วยจิตคือแปดตัตตวะ หกสิบตัตตวะ ตลอดจนความแปรผันแห่งใจนับร้อย; และยังระงับคุณทั้งสาม—สัตตวะ รชัส ตมัส—ได้ด้วย. เพราะฉะนั้น คติอันสูงสุดที่หมู่สิทธะแห่งวรรณะ ‘ศุกละ’ (บริสุทธิ์ สว่างไสว) บรรลุ ย่อมเป็นสภาวะสูงสุดเดียวกันที่โยคีผู้ชำนาญการระงับเช่นนั้นเข้าถึง.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Liberation is presented as the result of profound inner restraint: the yogin stills the proliferating categories of experience (tattvas and their many operations) and even transcends the three guṇas. When the guṇas are checked, one reaches the highest ‘pure’ state—an ethical ideal of mastery over desire, agitation, and inertia.
In the Shanti Parva’s instruction on peace and liberation, Bhishma explains to his listener that accomplished yogins control the mind so completely that the entire field of principles and mental modifications becomes subdued; by restraining even sattva, rajas, and tamas, they attain the same supreme destination attributed to the ‘white/pure’ perfected order.