Shloka 11
श्रेयो-धर्मकर्मविचारः
Inquiry into Śreyas, Dharma, and Karma
यथा हिरण्यकर्ता वै रूप्यमग्नौ विशोधयेत् । बहुशो&तिप्रयत्नेन महता55त्मकृतेन ह,“जैसे सोनार बारंबार किये हुए अपने महान् प्रयत्नके द्वारा चाँदीको आगमें डालकर उसे शुद्ध करता है, उसी प्रकार जीव सैकड़ों जन्मोंमें अपने मनको शुद्ध कर पाता है; परंतु इस यज्ञ आदि और शम-दम आदि कर्मोंद्वारा यदि वह महान् प्रयत्न करे तो एक ही जन्ममें शुद्ध हो जाता है
yathā hiraṇyakartā vai rūpyam agnau viśodhayet | bahuśo 'tiprayatnena mahatā ātmakṛtena ha |
ภีษมะกล่าวว่า “ดุจช่างทองผู้เพียรพยายามด้วยตนอย่างยิ่ง นำเงินลงสู่ไฟครั้งแล้วครั้งเล่าเพื่อชำระให้บริสุทธิ์ ฉันใด สัตว์ผู้มีชีวิตย่อมชำระจิตได้ก็ด้วยกาลยาวนานนับร้อยชาติ ฉันนั้น แต่หากบำเพ็ญความเพียรอันใหญ่หลวงด้วยวินัยอย่างยัญพิธี และการข่มใจคือ ศมะ กับ ทมะ แล้ว ย่อมบริสุทธิ์ได้ในชาติเดียว”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Purification is possible but typically gradual across many lives; however, intense, self-applied discipline—especially sacrificial duty and inner/outer restraint (śama and dama)—can accelerate moral and mental purification even within a single lifetime.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and inner cultivation, Bhīṣma teaches Yudhiṣṭhira using a craftsman’s analogy: as silver is refined by repeated heating, the mind is refined by sustained effort; rigorous practice can compress what would take many births into one.