Shloka 21
उशनसः (शुक्रस्य) चरितम् — The Account of Uśanā (Śukra): Yoga, Grievance, and Pacification
इस प्रकार मैंने सभी जीवोंको जन्म-मरणके चक््करमें पड़ा हुआ देखा है। शास्त्रका भी ऐसा सिद्धान्त है कि जैसा कर्म होता है, वैसा ही फल मिलता है ।। तिर्यग् गच्छन्ति नरक॑ मानुष्यं दैवमेव च । सुखदु:खे प्रिये द्वेष्पे चरित्वा पूर्वमेव ह,प्राणी पहले ही सुख-दुःख तथा प्रिय और अप्रिय विषयोंमें विचरण करके कर्मके अनुसार नरक, तिर्यग्योनि, मनुष्ययोनि अथवा देवयोनिमें जाते हैं
tiryag gacchanti narakaṁ mānuṣyaṁ daivam eva ca | sukhaduḥkhe priye dveṣye caritvā pūrvam eva ha ||
ภีษมะกล่าวว่า “ดังนี้เราได้เห็นสรรพสัตว์ทั้งปวงติดอยู่ในวัฏจักรแห่งการเกิดและการตาย คำสอนแห่งศาสตราก็เป็นเช่นนี้ว่า ทำกรรมอย่างไร ย่อมได้รับผลเช่นนั้น ครั้นได้เวียนผ่านสุขและทุกข์ ผ่านสิ่งเป็นที่รักและเป็นที่ชังแล้ว สัตว์ทั้งหลาย—ตามกรรมของตน—ย่อมไปสู่นรก ไปสู่กำเนิดเดรัจฉาน ไปสู่กำเนิดมนุษย์ หรือไปสู่กำเนิดเทวะ”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches karmic retribution within saṁsāra: beings experience pleasure/pain and dear/hateful objects, and then—according to their actions—attain different destinations such as hell, animal birth, human birth, or divine birth. Moral causality (karma → phala) governs transmigration.
In the Śānti Parva instruction, Bhīṣma is advising on dharma and the workings of karma. He frames his counsel as both personal observation and śāstric doctrine, explaining how embodied beings move through various realms based on prior conduct.