Shloka 53
पापात्म-धर्मात्म-लक्षणम् तथा निर्वेदेन मोक्षमार्गः | Marks of the Sinful and the Righteous; Dispassion (Nirveda) as a Path to Liberation
“जिसे मैंने पत्नीके रूपमें अपने घरमें आश्रय दिया था। जो एक सती-साध्वी नारी थी और भार्या होनेके कारण मुझसे भरण-पोषण पानेकी अधिकारिणी थी, उसीका मैंने प्रमादरूपी व्यसनके वशीभूत होनेके कारण वध करा डाला। अब इस पापसे मेरा कौन उद्धार करेगा? ।। अन्तरेण मया5ज्ञप्तश्विरकारीत्युदारधी: । यद्यद्य चिरकारी स्यात् स मां त्रायेत पातकात्,'परंतु मैंने उदारबुद्धि चिरकारीको उसकी माताके वधके लिये आज्ञा दी थी। यदि उसने इस कार्यमें विलम्ब करके अपने नामको सार्थक किया हो तो वही मुझे स्त्रीह॒त्याके पापसे बचा सकता है
antareṇa mayājñaptaś cirakārīty udāradhīḥ | yadyady cirakārī syāt sa māṃ trāyet pātakāt ||
ภีษมะกล่าวว่า “สตรีผู้ซึ่งเรารับไว้เป็นภรรยาและให้ที่พึ่งในเรือนของเรา—นางเป็นสตรีผู้มีศีลจรรยาและความบริสุทธิ์ และในฐานะภรรยาย่อมมีสิทธิ์ได้รับการอุปถัมภ์จากเรา—แต่เรากลับถูกครอบงำด้วยความประมาทอันเป็นดุจความเสพติด จนสั่งให้นางถูกฆ่าเสีย บัดนี้ใครเล่าจะกู้เราจากบาปนี้? ทว่าแต่ก่อนเรามีคำสั่งแก่จิรการี ผู้มีใจอันสูงส่ง ให้ฆ่ามารดาของตนเอง หากเขาได้ทำให้สมชื่อด้วยการผัดผ่อนการกระทำนั้นจริง เขาเท่านั้นอาจช่วยเราจากบาปหนักแห่งการฆ่าสตรีได้”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Heedlessness (pramāda) can drive even a person bound by dharma into catastrophic wrongdoing; moral recovery requires honest acknowledgement of guilt and a turn toward deliberation and restraint. The verse highlights the ethical value of pausing before irreversible violence—delay born of thoughtful discernment can become a form of protection from grave sin.
Bhishma recounts a confession of having caused the death of a virtuous wife under the sway of negligence, and he wonders who can rescue him from that sin. He then recalls that he once ordered Cirakārī to kill his own mother; if Cirakārī delayed and did not carry out the command, Bhishma sees him as a possible means of deliverance from the burden of the sin of killing a woman.