Shloka 23
पापात्म-धर्मात्म-लक्षणम् तथा निर्वेदेन मोक्षमार्गः | Marks of the Sinful and the Righteous; Dispassion (Nirveda) as a Path to Liberation
मुच्यते बन्धनात् पुष्पं फल वक्षात् प्रमुच्यते । क्लिश्यन्नपि सुतं स्नेहै: पिता पुत्र न मुडचति,“फूल डंठलसे अलग हो जाता है, फल वृक्षसे अलग हो जाता है; परंतु पिता कितने ही कष्टमें क्यों न हो, लाड़-प्यारसे पाले हुए अपने पुत्रको कभी नहीं छोड़ता है अर्थात् पुत्र कभी पितासे अलग नहीं हो सकता
bhīṣma uvāca | mucyate bandhanāt puṣpaṃ phalaṃ vṛkṣāt pramucyate | kliśyann api sutaṃ snehaiḥ pitā putra na muñcati ||
ดอกไม้ย่อมหลุดจากก้าน ผลย่อมพรากจากต้นไม้ แต่บิดาแม้จะถูกความทุกข์บีบคั้น ก็ไม่ทอดทิ้งบุตรที่เลี้ยงดูด้วยความรัก—สายใยรักของบิดามารดานั้นมั่นคง ไม่ขาดแม้ยามทุกข์ยาก
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Natural objects separate from their supports (flower from stalk, fruit from tree), but the ethical point is that a father’s responsibility and affection toward his son is not easily severed; parental duty persists even amid personal suffering.
In Shanti Parva, Bhishma instructs on dharma and conduct. Here he uses a simple nature-based analogy to emphasize the strength of familial bonds—especially the father’s attachment and obligation to the son he has raised with love.