Shloka 39

शंस मे तन्महाप्राज्ञ भृशं वै श्रद्धधामि ते । वणिकूपुत्र! यदि इस प्रकार आत्मतीर्थमें पशु अर्थात्‌ अज्ञानी मानव आत्मयज्ञका सौभाग्य नहीं पा सकते तो किस कर्मसे उन्हें सुखकी प्राप्ति हो सकती है? महामते! यह बात मुझे बताओ। मैं तुम्हारे कथनपर अधिक श्रद्धा रखता हूँ || ३८ $ ।। तुलाधार उवाच उत यज्ञा उतायज्ञा मखं ना्न्ति ते क्वचित्‌,तुलाधारने कहा--्रह्मन! जिन दम्भी पुरुषोंके यज्ञ अश्रद्धा आदि दोषोंके कारण यज्ञ कहलानेयोग्य नहीं रह जाते, वे न तो मानसिक यज्ञके अधिकारी हैं और न क्रियात्मक यज्ञके ही। श्रद्धालु पुरुष तो घी, दूध, दही और विशेषतः पूर्णाहुतिसे ही अपना यज्ञ पूर्ण करते हैं। श्रद्धालुओंमें जो असमर्थ हैं, उनका यज्ञ गाय अपनी पूँछके बालोंके स्पर्शसे, शृंगजलसे और पैरोंकी धूलसे ही पूर्ण कर देती है

tulādhāra uvāca | uta yajñā uta ayajñā makhaṁ nāpnuvanti te kvacit |

ชาจลีกล่าวว่า “โอ มหาปราชญ์ โปรดบอกข้าพเจ้าเถิด ข้าพเจ้าศรัทธาในถ้อยคำของท่านยิ่งนัก” ทุลาธารกล่าวว่า “คนผู้โอ้อวดที่พิธีกรรมของตนมัวหมองด้วยโทษเช่นไร้ศรัทธา ย่อมไม่บรรลุยัญเลย การกระทำของเขาไม่สมควรถูกเรียกว่า ‘ยัญ’ ดังนั้นเขาจึงไม่เหมาะทั้งแก่ยัญภายใน (ทางใจ) และยัญภายนอก (ทางพิธี)”

उतand also / whether
उत:
TypeIndeclinable
Rootउत
यज्ञाःsacrifices
यज्ञाः:
Karta
TypeNoun
Rootयज्ञ
FormMasculine, Nominative, Plural
उतand also / whether
उत:
TypeIndeclinable
Rootउत
अयज्ञाःnon-sacrifices / improper sacrifices
अयज्ञाः:
Karta
TypeNoun
Rootअयज्ञ
FormMasculine, Nominative, Plural
मखम्sacrifice (rite)
मखम्:
Karma
TypeNoun
Rootमख
FormMasculine, Accusative, Singular
not
:
TypeIndeclinable
Root
आन्तिthey attain / reach
आन्ति:
TypeVerb
Rootआ + इ (एति)
FormPresent, 3rd, Plural
तेthey / those
ते:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Plural
क्वचित्anywhere / ever
क्वचित्:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootक्वचित्

तुलाधार उवाच

T
Tulādhāra
Y
yajña
M
makha
G
ghee (ghṛta)
M
milk (kṣīra)
C
curd (dadhi)
P
pūrṇāhuti
C
cow (go)
Ś
śṛṅgodaka
P
pādadhūli

Educational Q&A

A ritual without faith and sincerity is not truly a yajña; genuine worship depends on inner purity and śraddhā rather than display or expense, and even simple means can be spiritually complete when grounded in devotion.

Tulādhāra instructs his interlocutor by contrasting hypocritical, faithless ritualists—who fail to attain the fruit of sacrifice—with faithful practitioners, explaining how true completion of sacrifice is tied to sincerity, and symbolically affirming that the faithful poor are not excluded from spiritual fulfillment.