Shloka 1
Daṇḍa, Ahiṃsā, and Proportional Kingship: The Dyumatsena–Satyavān Dialogue (दण्ड-अहिंसा-विवेकः)
््-्अ्ः बछ। जि षष्ट्यथिकद्विशततमो< ध्याय: युधिष्ठटिरका धर्मकी प्रामाणिकतापर संदेह उपस्थित करना युधिछिर उवाच सूक्ष्मं साधु समादिष्टे भवता धर्मलक्षणम् | प्रतिभा त्वस्ति मे काचित् तां ब्रूयामनुमानत:ः,युधिष्ठिरने कहा--पितामह! आपने धर्मका सूक्ष्म एवं सुन्दर लक्षण बताया है; परंतु मुझे कुछ और ही स्फुरित हो रहा है। अतः मैं उसके सम्बन्धमें अनुमानसे ही कुछ कहूँगा
Yudhiṣṭhira uvāca—Sūkṣmaṃ sādhu samādiṣṭe bhavatā dharmalakṣaṇam | Pratibhā tv asti me kācit tāṃ brūyām anumānataḥ ||
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “ปิตามหะ ท่านได้อธิบายลักษณะอันละเอียดและประเสริฐของธรรมะไว้อย่างงดงามแล้ว แต่ในใจข้าพเจ้ากลับบังเกิดความหยั่งรู้ประการหนึ่ง ดังนั้นข้าพเจ้าจักกล่าวตามที่อนุมานได้เท่านั้น”
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Even after receiving authoritative instruction on dharma, one may test and articulate understanding through personal insight (pratibhā) and rational inference (anumāna), showing that ethical knowledge involves both tradition and reflective reasoning.
In the Śānti Parva dialogue, Yudhiṣṭhira addresses Bhīṣma after hearing a subtle definition of dharma and asks permission, as it were, to present his own inferred view—signaling a shift from listening to critical engagement.