Shloka 42
अहिंसा-प्रधान धर्मविचारः
Ahiṃsā as the Superior Dharma: Practical and Scriptural Reasoning
सभी देवता पुण्य क्षय होनेपर इस लोकमें आकर मरणथधर्मा नामसे विभूषित होते हैं और सभी मरणथधर्मा मनुष्य पुण्यके प्रभावसे मृत्युके पश्चात् देवसंज्ञासे संयुक्त होते हैं। अतः राजसिंह! तुम अपने पुत्रके लिये शोक न करो। तुम्हारा पुत्र स्वर्गलोकमें जाकर आनन्द भोग रहा है ।। एवं मृत्युर्देवसृष्टा प्रजानां प्राप्ते काले संहरन्ती यथावत् | तस्याश्वैव व्याधयस्ते5श्रुपाता: प्राप्ते काले संहरन्तीह जन्तून्,इस प्रकार ब्रह्माजीने ही प्राणियोंकी मृत्यु रची है। वह मृत्यु ठीक समय आनेपर यथावत् रूपसे जीवोंका संहार करती है। उसके जो अभ्रुपात हैं, वे ही मृत्युकाल प्राप्त होनेपर रोग बनकर इस जगतके प्राणियोंका संहार करते हैं
pitāmaha uvāca | sarve devatāḥ puṇya-kṣaye ’smin loke āgatya maraṇa-dharmā nāma-vibhūṣitā bhavanti, sarve ca maraṇa-dharmā manuṣyāḥ puṇya-prabhāvāt mṛtyoḥ paścāt deva-saṃjñayā saṃyuktā bhavanti | ataḥ rāja-siṃha tvaṃ putrasya śokaṃ mā kṛthāḥ | tava putraḥ svarga-lokaṃ gatvā ānandaṃ bhuṅkte || evaṃ mṛtyur deva-sṛṣṭā prajānāṃ prāpte kāle saṃharantī yathāvat | tasyāś caiva vyādhayas te ’śru-pātāḥ prāpte kāle saṃharantīha jantūn ||
ภีษมะกล่าวว่า “เมื่อบุญของเหล่าเทพร่อยหรอสิ้นลง เขาย่อมมาสู่โลกนี้และได้รับนามว่า ‘มรรตยะ’ ผู้มีธรรมแห่งความตาย; ส่วนมนุษย์ผู้เป็นมรรตยะ ด้วยอานุภาพแห่งบุญ ครั้นตายแล้วก็ย่อมประกอบด้วยนามว่า ‘เทพ’. เพราะฉะนั้น โอ้ราชสีห์ท่ามกลางกษัตริย์ อย่าโศกเศร้าเพราะโอรสของพระองค์เลย; โอรสของพระองค์ได้ไปสู่สวรรค์และเสวยสุขอยู่. ดังนี้ ความตายถูกผู้สร้างสรรค์กำหนดไว้แก่สรรพชีวิต; ครั้นถึงกาลอันควร มันย่อมพรากไปตามระเบียบ. และหยดเหล่านั้นเอง เมื่อกาลสุกงอม ย่อมกลายเป็นโรคภัยและนำความสิ้นสุดมาสู่สัตว์ทั้งหลายในโลกนี้”
पितामह उवाच
Educational Q&A
Merit and status are not permanent: gods can become mortal when their merit is spent, and humans can attain divine status through merit. Therefore grief should be tempered by understanding karmic order and the destined time of death, which operates according to a cosmic law.
Bhīṣma addresses a grieving king (rāja-siṃha), urging him not to mourn his son, who has attained heaven. He then explains that death is a divinely ordained principle that withdraws beings at the appointed time, often through the agency of diseases.