Shloka 9
तुलाधार-उपदेशः
Tulādhāra’s Instruction to Jājali on Ahiṃsā and Abhaya-dāna
धैर्योपपत्तिवर्यक्तिश्न विसर्ग: कल्पना क्षमा । सदसच्चाशुता चैव मनसो नव वै गुणा:,धैर्य, तर्क-वितर्कमें कुशलता, स्मरण, भ्रान्ति, कल्पना, क्षमा, शुभ एवं अशुभ संकल्प और चंचलता--ये मनके नौ गुण हैं
dhairyopapattir vyaktiś ca visargaḥ kalpanā kṣamā | sadasac cāśutā caiva manaso nava vai guṇāḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า—ความมั่นคงอดทน, ความชำนาญในตรรกะและการไตร่ตรองแยกแยะ, การแสดงถ้อยคำให้ชัดเจน, กำลังแห่งการปล่อยวาง (วิสรรค์/วิสรรคะ), จินตนาการ, ความอดกลั้นให้อภัย, การก่อเกิดเจตนาที่เป็นมงคลและอัปมงคล, และความแปรปรวนวอกแวก—ทั้งหมดนี้แลคือคุณลักษณะเก้าประการของจิต (มนัส). เมื่อรู้การเคลื่อนไหวและกำลังเหล่านี้ ย่อมเข้าใจว่าจิตเป็นที่รองรับทั้งคุณธรรมและความหลงผิด และด้วยวินัยย่อมนำจิตไปสู่ธรรมได้.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse classifies the mind by nine observable capacities—steadfastness, reasoning, expression, release, imagination, forbearance, auspicious and inauspicious intending, and quick fickleness—so that one can recognize how the mind becomes an instrument for dharma or for error and train it accordingly.
In the Shanti Parva’s instruction on righteous living and inner governance, Bhishma continues his didactic discourse, analyzing the mind’s functions for the listener as part of ethical and spiritual guidance.