Shloka 24
Bhūta-guṇa-saṃkhyāna
Enumeration of the Properties of the Elements and Cognitive Faculties
जैसे मछली जलसे भिन्न है, फिर भी वे एक दूसरेसे संयुक्त रहते हैं। जैसे गूलर और उसके कीड़े एक दूसरेसे पृथक हैं तथापि परस्पर संयुक्त रहते हैं। उसी प्रकार बुद्धि और क्षेत्रञको भी समझना चाहिये ।। इषीका वा यथा मुज्जे पृथक् च सह चैव च । तथैव सहितावेतावन्योन्यस्मिन् प्रतिष्ठितो,जैसे मूँजमें जो सींक है, वह उससे पृथक् है तो भी वे दोनों साथ ही रहते हैं, उसी प्रकार बुद्धि और क्षेत्रज्ञ सर्वथा एक दूसरेसे पृथक् होते हुए भी दोनों साथ-साथ और एक दूसरेके आश्रित रहते हैं
īṣīkā vā yathā muñje pṛthak ca saha caiva ca | tathaiva sahitāv etāv anyonyasmin pratiṣṭhitau ||
ดุจเส้นใยอันละเอียด (อีษีกา) ที่อยู่ภายในลำต้นหญ้ามุญชะ แม้จะแตกต่างจากลำต้นนั้น แต่ก็ยังอยู่ร่วมกันฉันใด พึงเข้าใจความสัมพันธ์ระหว่างพุทธิ (ปัญญาแยกแยะ) กับกษेत्रชญะ (ผู้รู้แห่งสนาม คือ อาตมัน) ฉันนั้น—แม้ต่างสภาวะ แต่ดำรงอยู่ในความประกบแนบแน่น ต่างอาศัยกันในประสบการณ์ชีวิต อุปมานี้มีไว้เพื่อทำให้วิเวกคมชัด ระหว่างเครื่องมือแห่งการรู้ที่แปรเปลี่ยนกับตนผู้เป็นพยาน
व्यास उवाच