Shloka 2
महाभूत–इन्द्रिय–मनस्–बुद्धि–अन्तरात्मा विवेकः | Discrimination of Elements, Senses, Mind, Intellect, and Inner Self
क्रमशस्त्ववधूयैनां तृतीयां वृत्तिमुत्तमाम् । संयोगव्रतखिन्नानां वानप्रस्थाश्रमौकसाम्
kramaśas tv avadhūyaināṁ tṛtīyāṁ vṛttim uttamām | saṁyoga-vrata-khinnānāṁ vānaprasthāśramaukāsām, vatsa |
โอ้ลูกเอ๋ย เมื่อค่อย ๆ วางแม้ ‘วิถีที่สาม’ อันประเสริฐนี้ (ระเบียบคฤหัสถ์) ลงเสีย แล้วผู้ที่อ่อนล้าจากพรตและข้อกำกับซึ่งปฏิบัติร่วมกับคู่ครอง และได้อาศัยวานปรস্থาศรมเป็นที่พึ่ง—เราจักกล่าวถึงธรรมของฤๅษีผู้พำนักในป่านั้น; จงฟังคำของเรา
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse introduces a transition in dharma-teaching: moving beyond the householder’s disciplined life toward the Vanaprastha ideal, emphasizing gradual renunciation and a shift from conjugal, socially embedded observances to forest-based austerity and contemplation.
Bhishma, instructing his listener (addressed as “vatsa”), signals that he will now explain the duties of Vanaprastha sages—those who have become tired of household vows performed with a spouse and have adopted the forest-dweller stage.