Shloka 14
महाभूत–इन्द्रिय–मनस्–बुद्धि–अन्तरात्मा विवेकः | Discrimination of Elements, Senses, Mind, Intellect, and Inner Self
एताश्षान्याश्व विविधा दीक्षास्तेषां मनीषिणाम्
etāś cānyāś ca vividhā dīkṣās teṣāṃ manīṣiṇām | caturthe saṃnyāsāśrame vihito yo 'paniṣat-pratipāditaḥ śama-damoparati-titikṣā-samādhāna-rūpo dharmaḥ sa sarvāśramāṇāṃ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ | tasya pālanaṃ sarvāśramibhiḥ kartavyam | kintu caturthāśramasya saṃnyāsasya yo viśeṣa-dharmaḥ sa vānaprastha-gṛhasthābhyāṃ bhinnaḥ ||
วยาสะกล่าวว่า “สำหรับบรรดามุนีผู้ใคร่ครวญนั้น คัมภีร์ได้พรรณนาวินัยและพิธีปฏิบัติอันหลากหลายเหล่านี้และอีกมากมายไว้แล้ว แต่คัมภีร์อุปนิษัท โดยเฉพาะสำหรับอาศรมที่สี่คือสันน्यास ได้บัญญัติธรรมอันประกอบด้วย ศมะ (ความสงบแห่งจิต), ทมะ (การข่มตน), อุปรติ (การวางเฉยถอนใจจากโลก), ติติกษา (ความอดทน), และสมาธาน (ความตั้งมั่นแห่งสมาธิ) คุณธรรมเหล่านี้ถือเป็นธรรม ‘ร่วมกัน’ ของทุกอาศรม จึงควรบำเพ็ญในทุกช่วงชีวิต อย่างไรก็ดี ธรรมเฉพาะของอาศรมที่สี่คือสันน्यास ย่อมดำเนินต่างจากธรรมของคฤหัสถ์และวานปรস্থ”
व्यास उवाच
Educational Q&A
The passage distinguishes between (1) virtues that are universal across all four āśramas—śama, dama, uparati, titikṣā, and samādhāna—and (2) the special, distinctive duties of formal renunciation (saṃnyāsa), which differ from the duties of householders and forest-dwellers.
In Śānti Parva’s instruction on dharma, Vyāsa explains that scriptures prescribe many disciplines for the wise, then emphasizes that certain Upaniṣadic inner virtues are obligatory for everyone, while the renunciant’s specific code of life remains unique to the fourth āśrama.