Shloka 18
व्यवहारेषु धर्मेषु योक्तव्याश्व॒ बहुशुता: । (प्रमाणज्ञा महीपाल न्यायशास्त्रावलम्बिन: । वेदार्थतत्त्वविद् राज॑स्तर्कशास्त्रबहुश्रुता: ।। मन्त्रे च व्यवहारे च नियोक्तव्या विजानता । 'जो बहुज्ञ विद्वान् हों, उन्हींको धर्म तथा शासन-कार्योंमें लगाना चाहिये। भूपाल! जो प्रमाणोंके ज्ञाता, न्यायशास्त्रका अवलम्बन करनेवाले, वेदोंके तत्त्वज्ञ तथा तर्कशास्त्रके बहुश्रुत विद्वान् हों, उन्हींको विज्ञ पुरुष मन्त्रणा तथा शासन-कार्यमें लगाये ।। तर्कशास्त्रकृता बुद्धिर्धर्मशास्त्रकृता च या ।। दण्डनीतिकृता चैव त्रैलोक्यमपि साधयेत् | “तर्कशास्त्र, धर्मशास्त्र तथा दण्डनीतिसे प्रभावित हुई बुद्धि तीनों लोकोंकी भी सिद्धि कर सकती है ।। नियोज्या वेदतत्त्वज्ञा यज्ञकर्मसु पार्थिव ।। वेदज्ञा ये च शास्त्रज्ञास्ते च राजन् सुबुद्धय: । “राजन! भूपाल! जो वेदोंके तत्त्वज्ञ, वेदज्ञ, शास्त्रज्ञ तथा उत्तम बुद्धिसे सम्पन्न हों, उन्हें यज्ञकर्मोमें नियुक्त करना चाहिये ।। आन्वीक्षिकीत्रयीवार्तादण्डनीतिषु पारगा: । ते तु सर्वत्र योक्तव्यास्ते च बुद्धे:ः परं गता: ।।) गुणयुक्तेडपि नैकस्मिन् विश्वसेत विचक्षण:,“आन्वीक्षिकी (वेदान्त), वेदत्रयी, वार्ता तथा दण्डनीतिके जो पारंगत दिद्दान हों, उन्हें सभी कार्योमें नियुक्त करना चाहिये; क्योंकि वे बुद्धिकी पराकाष्ठाको पहुँचे हुए होते हैं। एक व्यक्ति कितना ही गुणवान् क्यों न हो, विद्वान् पुरुषको उसपर विश्वास नहीं करना चाहिये
vyavahāreṣu dharmeṣu yoktavyāś ca bahuśrutāḥ | pramāṇajñā mahīpāla nyāyaśāstrāvalambinaḥ | vedārthatattvavido rājas tarkaśāstrabahuśrutāḥ || mantre ca vyavahāre ca niyoktavyā vijānatā | guṇayukte 'pi naikasmin viśvaset vicakṣaṇaḥ ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า ในกิจแห่งธรรมและคดีความ พระราชาพึงแต่งตั้งผู้ทรงพหุศรุต—ผู้รู้หลักฐานอันชอบ (ปรมาณะ), อาศัยนิติศาสตร์, เข้าใจความหมายแท้แห่งพระเวท และชำนาญในวิชาตรรกะ ผู้รู้เช่นนี้พึงใช้ทั้งในการปรึกษาราชการและในการบริหารแผ่นดิน ปัญญาที่ถูกหล่อหลอมด้วยตรรกศาสตร์ ธรรมศาสตร์ และทัณฑนีติ ย่อมอาจบรรลุความสำเร็จได้แม้ในสามโลก ข้าแต่พระมหากษัตริย์ ผู้รู้แก่นแท้แห่งพระเวท ผู้รู้พระเวทและศาสตรา และผู้มีปัญญาดี พึงแต่งตั้งในกิจยัญพิธี ส่วนผู้เชี่ยวชาญในอานวีक्षิกี พระเวททั้งสาม วารตา และทัณฑนีติ ย่อมควรถูกใช้ในทุกกิจ เพราะเป็นผู้ถึงที่สุดแห่งปัญญา ถึงกระนั้น แม้บุคคลหนึ่งจะดูเปี่ยมด้วยคุณธรรมเพียงใด บัณฑิตก็ไม่ควรวางใจทั้งหมดไว้กับคนเพียงผู้เดียว
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
A ruler should staff counsel and administration with broadly educated experts—skilled in standards of proof, jurisprudence, Vedic meaning, and disciplined reasoning—and should avoid concentrating trust and authority in a single individual, however virtuous.
In the Śānti Parva’s instruction on righteous governance, Vaiśampāyana relays counsel directed to a king: how to choose qualified advisers and officials for legal and administrative work, emphasizing expertise and prudent distribution of trust.