Shloka 14
Gṛhastha-vṛtti and Niyama: Models of Householder Livelihood and Discipline (गृहस्थवृत्ति-नियमाः)
कालोदकेन महता वर्षावर्तेन संततम् । मासोर्मिणर्तुवेगेन पक्षोलपतृणेन च,कालरूपी महान् नद बह रहा है। इसमें वर्षरूपी भँवरें सदा उठ रही हैं। महीने इसकी उत्ताल तरंगें हैं। ऋतु वेग हैं। पक्ष लता और तृण हैं। निमेष और उन्मेष फेन हैं। दिन और रात जल-प्रवाह हैं। कामदेव भयंकर ग्राह है। वेद और यज्ञ नौका हैं। धर्म प्राणियोंका आश्रयभूत द्वीप है। अर्थ और काम जल हैं। सत्यभाषण और मोक्ष दोनों किनारे हैं। हिंसारूपी वृक्ष उस कालरूपी प्रवाहमें बह रहे हैं। युग हद है तथा ब्रह्म ही उस कालनदको उत्पन्न करनेवाला पर्वत है। उसी प्रवाहमें पड़कर विधाताके रचे हुए समस्त प्राणी यमलोककी ओर खिंचे चले जा रहे हैं
vyāsa uvāca | kālodakena mahatā varṣāvartena santatam | māsormibhir ṛtuvegena pakṣolapatṛṇena ca | nimeṣonmeṣa-phenena dinarātri-jalapravāhaiḥ | kāmadevo bhayaṅkaro grāhaḥ | vedā yajñāś ca naukāḥ | dharmo dvīpaḥ prāṇinām āśrayabhūtaḥ | artha-kāmau jalāni | satyabhāṣaṇaṃ mokṣaś ca ubhe tīre | hiṃsā-rūpā vṛkṣāḥ tasmin kāla-pravāhe vahanti | yugaṃ maryādā | brahmaiva ca taṃ kālanadaṃ prasūte parvataḥ | tasmin pravāhe patitā vidhātṛ-sṛṣṭāḥ sarve prāṇino yamalokaṃ prati ākarṣyante ||
วยาสะกล่าวว่า—กาลคือมหานทีอันยิ่งใหญ่ น้ำของมันคือกาลเอง วังวนของมันคือสายฝนที่ผุดขึ้นไม่ขาด เดือนทั้งหลายคือคลื่นที่ซัดสาด ฤดูกาลคือกระแสอันเชี่ยวกราก ปักษ์คือเถาวัลย์และหญ้า การกะพริบตาและไม่กะพริบตาคือฟอง พร่างพรูเป็นสายน้ำแห่งกลางวันและกลางคืน ในสายน้ำนั้นมีจระเข้ร้ายชื่อกามะ (ตัณหา) ซ่อนอยู่ พระเวทและยัญพิธีคือเรือข้าม ธรรมะคือเกาะที่เป็นที่พึ่งแก่สรรพชีวิต อรรถะและกามะคือสายน้ำ วาจาสัตย์และโมกษะคือสองฝั่ง ต้นไม้แห่งความรุนแรงลอยไปตามกระแส ยุคทั้งหลายเป็นขอบเขต และพรหมันคือภูผาต้นธารที่ให้กำเนิดแม่น้ำแห่งกาลนี้ ครั้นตกลงสู่กระแสนี้ สรรพสัตว์ที่ผู้กำหนดสร้างไว้ย่อมถูกฉุดลากไปสู่แดนของยม
व्यास उवाच
Educational Q&A
Time is an irresistible current carrying all beings toward death and judgment; only disciplined life—grounded in Dharma, truthful speech, and oriented to moksha—provides safe footing and a way to ‘cross’ the dangers of desire, violence, and attachment.
Vyāsa delivers a sustained metaphor: the cosmos is a river of Time with cycles (days, months, seasons, yugas) as its features; desire is a predator within it; Vedic knowledge and sacrifice are boats; Dharma is a refuge-island; and all created beings are pulled along toward Yama’s realm.